Táo bón ở người cao tuổi: vì sao càng lớn tuổi càng hay bị?

Cô chú có để ý không, hồi trẻ đi vệ sinh nhẹ tênh, sáng dậy là xong, gọn gàng. Vậy mà ngoài sáu mươi, bảy mươi, có hôm ngồi trong nhà vệ sinh cả hai mươi phút, rặn đỏ mặt tía tai mà phân vẫn cứ lì ra, khô cứng từng cục như phân dê. Đứng dậy thì bụng vẫn ấm ách, đầy chướng, ăn không thấy ngon, ngủ cũng chập chờn. Tôi gặp cảnh này ở rất nhiều cô chú, và câu hỏi đầu tiên ai cũng hỏi tôi là: vì sao càng già càng hay bị táo bón vậy thầy?

Tôi là Lê Minh Tuấn, hơn hai mươi lăm năm trong nghề dược, gặp chuyện táo bón người cao tuổi gần như mỗi ngày. Hôm nay tôi nói thật rõ với cô chú: táo bón ở tuổi già không phải tự nhiên mà có. Nó đến từ những thay đổi rất cụ thể trong cơ thể và trong thói quen sống. Mà cái gì có nguyên nhân cụ thể thì đều có cách gỡ. Cô chú đọc hết bài này, làm theo từng bước, đường ruột sẽ nhẹ nhõm hơn nhiều.

Đây là bài mở đầu trong loạt bài tôi viết riêng về chủ đề này. Cô chú nào muốn nắm bức tranh tổng quát có thể đọc trước bài 4 gốc rễ gây táo bón ở tuổi 50+, rồi quay lại đây đọc kỹ phần vì sao và cách làm.

Ruột cũng già đi: nhu động yếu nên phân đi chậm

Cô chú thử hình dung cái ruột già giống như một băng chuyền. Hồi trẻ băng chuyền chạy đều, khỏe, đẩy phân ra cửa đúng giờ. Về già, cơ ruột yếu đi, băng chuyền chạy chậm lại, phân nằm trong ruột lâu hơn. Mà phân nằm càng lâu thì nước trong phân càng bị ruột rút bớt. Kết quả là phân khô đặc, cứng như cục đất, đi vừa khó vừa đau. Đây là một trong những gốc rễ của táo bón người cao tuổi: nhu động ruột yếu nên phân đi chậm, lại bị rút mất nước nên khô cứng.

Cách thúc cho ruột co bóp khỏe hơn

• Sáng vừa ngủ dậy, bụng còn rỗng, cô chú uống từ từ 1-2 ly nước ấm, mỗi ly khoảng 200ml. Nước ấm vào dạ dày lúc đói sẽ đánh thức phản xạ đẩy phân của ruột già. Rất nhiều cô chú uống được vài hôm là thấy buồn đi ngoài đều hơn.
• Xoa bụng kích nhu động: nằm ngửa, co nhẹ hai chân, xoa hai lòng bàn tay cho ấm rồi đặt lên bụng. Xoa vòng tròn theo chiều kim đồng hồ, bắt đầu từ vùng bụng dưới bên phải, vì đó đúng là chiều đi của phân trong ruột già. Xoa khoảng 100 vòng, chừng 5 phút, lực nhẹ nhàng thôi, làm sáng dậy hoặc tối trước khi ngủ.
• Đạp xe trên không 20-30 vòng: nằm ngửa, hai chân đạp như đạp xe đạp giữa không trung, vừa làm khỏe cơ bụng vừa kích ruột.

Một lưu ý an toàn: cô chú nào mới mổ bụng, hoặc đang đau bụng dữ dội chưa rõ nguyên nhân, thì khoan xoa bụng, hỏi bác sĩ đã. Còn lại thì cứ làm đều mỗi ngày, ruột sẽ dần lấy lại nhịp.

Ăn ít rau, ăn mềm: phân không có gì để tạo khối

Tôi hay hỏi mấy cô chú táo bón: một ngày nhà mình ăn được mấy bát rau? Phần lớn ngập ngừng. Có cô bảo răng yếu nhai rau khó, có chú bảo già rồi ăn ít cho nhẹ bụng. Thế là bữa cơm toàn cơm với chút thịt, rau xanh thì lèo tèo vài cọng. Mà chất xơ trong rau chính là thứ tạo nên khối phân, hút nước cho phân mềm và xốp. Thiếu xơ thì phân ít, vón, khô — đi sao mà dễ được.

Theo khuyến nghị của Viện Dinh dưỡng Quốc gia, mỗi người trưởng thành nên ăn khoảng 20-25g chất xơ mỗi ngày. Nhưng thực tế nhiều cô chú lớn tuổi ăn chưa được một nửa con số đó. Thiếu hụt kéo dài như vậy thì táo bón là chuyện sớm muộn.

Ăn thế nào cho đủ xơ mà không nghẹn, không chướng bụng

• Mỗi bữa cố gắng ăn khoảng 1 bát rau. Ưu tiên các loại rau có chất nhầy, trơn ruột như mồng tơi, rau đay, rau dền, rau khoai lang — nấu canh mềm, dễ nuốt, hợp với người răng yếu.
• Thêm khoai lang luộc cả vỏ vào bữa sáng hoặc bữa phụ; yến mạch, gạo lứt, các loại đậu cũng giàu xơ hòa tan rất tốt cho ruột.
• Tráng miệng bằng trái cây kéo nước vào ruột: đu đủ chín, chuối tiêu chín, thanh long, bưởi, lê, mận khô. Những loại này giúp giữ nước trong lòng ruột, phân mềm hơn.
• Tăng xơ phải tăng từ từ trong 1-2 tuần, đừng dồn một lúc kẻo đầy hơi chướng bụng. Và nhớ kỹ điều này: tăng xơ thì bắt buộc phải tăng nước, vì xơ cần nước mới nở ra làm mềm phân. Thiếu nước thì xơ lại làm phân vón cứng thêm.

Ngại uống nước vì sợ tiểu đêm: phân khô là phải

Đây là cái bẫy tôi gặp nhiều nhất ở người cao tuổi. Cô chú sợ uống nhiều nước ban đêm phải dậy đi tiểu, mất giấc, nên cả ngày uống rất dè sẻn, khát khô cổ mới dám nhấp một ngụm. Cơ thể thiếu nước thì ruột già càng ra sức rút nước từ phân để bù, hậu quả là phân khô cứng, ngồi rặn mãi không ra. Sợ tiểu đêm là chính đáng. Nhưng nhịn nước cả ngày thì cái giá phải trả là táo bón.

Uống nước đúng cách: đủ nước mà vẫn ngủ yên

• Mục tiêu khoảng 1,5-2 lít nước mỗi ngày, tức là chừng 8 ly. Nghe thì nhiều, nhưng chia nhỏ ra cả ngày là rất nhẹ nhàng.
• Mẹo tránh tiểu đêm: dồn phần lớn lượng nước vào buổi sáng và buổi trưa. Sau 19h thì giảm hẳn, chỉ nhấp môi cho đỡ khô miệng. Như vậy ban ngày đủ nước cho ruột, ban đêm bàng quang được nghỉ, cô chú ngủ ngon hơn.
• Bắt đầu ngày bằng 1-2 ly nước ấm ngay khi thức dậy như tôi đã nói ở trên — vừa bù nước vừa kích ruột, một công đôi việc.
• Đặt sẵn một chai nước hoặc bình nước ở chỗ hay ngồi, nhìn thấy là nhắc mình nhấp một ngụm. Đừng đợi đến lúc khát mới uống, vì người già cảm giác khát thường đến muộn.

Cô chú cứ kiên trì cách chia nước này vài ngày, sẽ thấy vừa không phải dậy đêm nhiều, vừa đi ngoài dễ hơn rõ rệt.

Ít vận động vì đau khớp: ruột cũng nằm im theo

Tuổi cao, khớp gối đau, lưng mỏi, đi lại ngại, nhiều cô chú gần như ngồi và nằm cả ngày. Nhưng cơ thể mình có vận động thì ruột mới chịu vận động theo. Ngồi yên một chỗ lâu, nhu động ruột càng ì ra, phân càng ứ lại. Tôi hiểu cái khó của cô chú đau khớp, nên cách làm dưới đây tôi chọn loại nhẹ nhàng, ai yếu chân vẫn tập được.

Vận động vừa sức, kích ruột mà không hại khớp

• Đi bộ khoảng 30 phút mỗi ngày, nhưng chia nhỏ thành 2-3 lần, mỗi lần 10-15 phút, đi sau bữa ăn. Đi chậm rãi trong nhà, ngoài sân, ngoài ngõ đều được, không cần đi nhanh.
• Cô chú đi lại khó thì ngồi ngay trên ghế cũng tập được: duỗi thẳng rồi co từng chân lên, làm mỗi bên 10-15 lần; vươn hai tay lên cao, nghiêng người nhẹ sang hai bên.
• Bài đạp xe trên không khi nằm (20-30 vòng) như đã nói cũng là cách vận động rất tốt cho cô chú không đứng lâu được.
• Quan trọng là làm đều mỗi ngày, dù ít. Vận động đều đặn mỗi ngày còn hơn thỉnh thoảng tập thật nhiều rồi bỏ.

Cô chú nào nằm lâu, ít đi lại do bệnh, người nhà có thể tham khảo thêm cách chăm riêng trong bài chăm táo bón cho người nằm lâu, ít đi lại để hỗ trợ ông bà tốt hơn.

Thuốc đang uống và bệnh nền: thủ phạm thầm lặng

Có một nguyên nhân mà nhiều cô chú không ngờ tới: chính những viên thuốc đang uống mỗi ngày. Một số thuốc huyết áp, thuốc dạ dày, thuốc giảm đau, thuốc bổ sắt, thuốc canxi… đều có thể làm ruột chậm lại, phân khô hơn. Cộng thêm các bệnh nền tuổi già như tiểu đường, suy giáp, Parkinson cũng góp phần làm đường ruột uể oải. Đây là nhóm nguyên nhân táo bón tuổi già khó tự nhận ra nhất, vì nó nấp ngay sau việc mình đang chữa bệnh khác.

Cách xử lý khôn ngoan, an toàn

• Tuyệt đối không tự ý ngừng thuốc bác sĩ đã kê. Thay vào đó, cô chú ghi lại các loại thuốc đang uống rồi nói với bác sĩ hoặc dược sĩ rằng dạo này hay táo bón, hỏi xem có thuốc nào liên quan và có thể điều chỉnh được không.
• Khi bắt buộc phải uống các thuốc dễ gây táo (sắt, canxi…), càng phải tăng rau, tăng nước và vận động để bù lại.
• Cẩn thận với thuốc nhuận tràng tự mua. Nhóm tạo khối (chất xơ) và nhóm thẩm thấu nhẹ tương đối dịu, nhưng nhóm kích thích mạnh kiểu thuốc xổ nếu dùng kéo dài dễ làm ruột lười đi, giảm đáp ứng, dùng riết thành lệ thuộc. Thuốc xổ chỉ giải quyết phần ngọn.
• Nếu cần dùng thuốc nhuận tràng, hãy theo hướng dẫn của dược sĩ hoặc bác sĩ, không tự ý dùng dài ngày.

Và đây là điều tôi muốn cô chú khắc cốt ghi tâm: nếu cô chú đang đi ngoài bình thường mà bỗng nhiên táo bón mới xuất hiện, hoặc đi ngoài ra máu, đau bụng dữ dội, sút cân nhanh không rõ lý do — thì đừng tự xoay xở ở nhà, hãy đi khám ngay. Đó là những dấu hiệu cần bác sĩ kiểm tra, không được chần chừ.

Lợi khuẩn đường ruột giảm dần: gốc rễ ít ai để ý

Trong bụng mỗi chúng ta có cả một hệ vi sinh, hàng tỷ con lợi khuẩn ngày đêm giúp tiêu hóa và giữ nhịp đi ngoài đều đặn. Nhưng tuổi càng cao, lượng lợi khuẩn có ích này càng giảm, hệ vi sinh mất cân bằng, sinh ra đầy hơi, chướng bụng và táo bón. Đây là gốc rễ sâu mà nhìn bên ngoài không thấy được, nên nhiều cô chú chỉ lo ăn rau uống nước mà quên mất phải nuôi lại đám lợi khuẩn trong ruột.

Cách bồi đắp lại lợi khuẩn cho đường ruột

• Ăn 1 hộp sữa chua mỗi ngày, ăn sau bữa ăn. Sữa chua bổ sung lợi khuẩn tự nhiên, lại mềm mát dễ ăn cho người răng yếu.
• Bổ sung thêm các thực phẩm lên men trong bữa ăn để nuôi dưỡng hệ vi sinh đường ruột.
• Đừng quên cho lợi khuẩn ăn: chất xơ hòa tan từ yến mạch, các loại đậu, rau củ chính là thức ăn nuôi lợi khuẩn lớn lên, nên ăn xơ và bổ sung lợi khuẩn phải đi đôi với nhau.

Khi cô chú đã làm đủ bộ bốn việc — ăn đủ xơ, uống đủ nước, vận động đều, đi vệ sinh đúng tư thế — mà đường ruột vẫn cần thêm trợ lực, đặc biệt ở khâu cân bằng lại lợi khuẩn, thì có thể tham khảo một sản phẩm hỗ trợ dạng synbiotic. Như Insotac Gold của INFO PHARMA chẳng hạn, kết hợp chất xơ hòa tan (prebiotic) cùng lợi khuẩn bào tử (probiotic) trong cùng một gói — ví như vừa gieo hạt vừa bón đất — góp phần hỗ trợ nhuận tràng, hỗ trợ cân bằng hệ vi sinh đường ruột và giúp cải thiện tình trạng táo bón. Đây là thực phẩm bảo vệ sức khỏe, chỉ có vai trò hỗ trợ, không phải là thuốc và không thay thế thuốc chữa bệnh.

Đi vệ sinh sai cách: rặn nhiều mà vẫn không ra

Nhiều cô chú đã ăn uống vận động đủ cả rồi mà đi vẫn khó. Vấn đề nằm ở chính tư thế và thói quen lúc ngồi trong nhà vệ sinh. Có người mang theo điện thoại, sách báo, ngồi cả nửa tiếng; có người cứ rặn nín hơi đỏ mặt. Cả hai đều sai, mà cái sai thứ hai còn nguy hiểm cho người huyết áp cao, bệnh tim. Sửa lại tư thế là một trong những cách dễ làm nhất mà hiệu quả thấy ngay.

Tư thế và thói quen đi vệ sinh chuẩn cho người cao tuổi

• Tận dụng khung giờ vàng buổi sáng, đi sau bữa sáng khoảng 15-30 phút, vì lúc đó dạ dày ăn vào sẽ kích phản xạ đẩy phân của đại tràng mạnh nhất.
• Kê một chiếc ghế nhỏ cao chừng 20cm dưới chân để đầu gối cao hơn hông, người hơi cúi về trước — tư thế gần giống ngồi xổm này làm thẳng đoạn ruột cuối, phân ra dễ mà không phải gắng sức rặn.
• Tuyệt đối không rặn gắng sức nín hơi. Rặn kiểu nín hơi làm huyết áp tăng vọt, rất nguy hiểm với cô chú huyết áp cao, bệnh tim hay từng tai biến. Thay vào đó, hít sâu rồi thở ra từ từ bằng miệng, đồng thời gồng nhẹ cơ bụng dưới để đẩy phân.
• Hễ có cảm giác buồn đi là đi ngay, đừng nhịn, vì nhịn nhiều lần phản xạ sẽ chai, mất luôn cảm giác mót.
• Ngồi tối đa 5-10 phút, không mang điện thoại sách báo vào. Ngồi lâu rặn nhiều dễ sinh trĩ, mà người cao tuổi vốn đã hay bị trĩ rồi.

Tôi nhắc lại chuyện rặn vì nó thật sự quan trọng: với người có bệnh tim mạch, một lần rặn gắng sức quá mức có thể thành giọt nước tràn ly. Làm mềm phân, ngồi đúng tư thế, thở ra khi đi — ba việc nhỏ này giữ an toàn cho cô chú.

Đọc thêm trong chuỗi bài táo bón ở người cao tuổi

Đây là bài mở đầu của loạt bài tôi viết riêng về táo bón ở người cao tuổi. Cô chú đọc thêm các bài dưới đây để hiểu sâu và chăm sóc đường ruột trọn vẹn hơn:

• 4 gốc rễ gây táo bón ở tuổi 50+
• 5 dấu hiệu táo bón hay bị bỏ qua
• Táo bón kéo dài nguy hiểm thế nào
• Chăm táo bón cho người nằm lâu, ít đi lại

Câu hỏi thường gặp về táo bón ở người cao tuổi

Vì sao người già càng lớn tuổi càng hay bị táo bón?

Vì nhiều nguyên nhân cộng dồn: ruột lão hóa nên nhu động yếu, phân đi chậm và bị rút nước thành khô cứng; ăn ít rau nên thiếu chất xơ tạo khối; ngại uống nước vì sợ tiểu đêm; ít vận động do đau khớp; một số thuốc và bệnh nền làm ruột chậm; và lợi khuẩn đường ruột giảm dần theo tuổi. Mỗi nguyên nhân đều có cách khắc phục, cô chú làm đều sẽ thấy cải thiện rõ.

Người cao tuổi nên uống bao nhiêu nước mỗi ngày mà không lo tiểu đêm?

Khoảng 1,5-2 lít, tức chừng 8 ly mỗi ngày. Để tránh tiểu đêm, cô chú dồn phần lớn lượng nước vào buổi sáng và trưa, sau 19h thì giảm hẳn. Sáng ngủ dậy uống từ từ 1-2 ly nước ấm để vừa bù nước vừa kích thích ruột đi ngoài.

Bị táo bón lâu ngày, dùng thuốc xổ thường xuyên có sao không?

Không nên. Nhóm thuốc nhuận tràng kích thích mạnh kiểu thuốc xổ nếu dùng kéo dài dễ làm ruột lười đi, giảm đáp ứng và sinh lệ thuộc, chỉ giải quyết phần ngọn. Nếu cần dùng thuốc nhuận tràng, cô chú nên theo hướng dẫn của dược sĩ hoặc bác sĩ, không tự ý dùng dài ngày. Ưu tiên điều chỉnh ăn uống, nước và vận động trước.

Táo bón người cao tuổi khi nào cần đi khám ngay?

Khi có một trong các dấu hiệu: đi ngoài ra máu, đau bụng dữ dội, sút cân nhanh không rõ lý do, hoặc táo bón mới xuất hiện ở người trước đó đi ngoài bình thường. Những dấu hiệu này cần bác sĩ kiểm tra, cô chú đừng tự xoay xở ở nhà hay trì hoãn.

Kết luận

Vậy là cô chú đã thấy: táo bón người cao tuổi không phải số phận, mà đến từ những thứ rất cụ thể — ruột yếu đi, ăn thiếu rau, ngại uống nước, ít vận động, thuốc và bệnh nền, lợi khuẩn giảm. Gỡ được từng nguyên nhân là đường ruột nhẹ nhõm trở lại. Cô chú không cần làm hết một lúc, cứ bắt đầu từ hai việc dễ nhất: sáng dậy uống 1-2 ly nước ấm, và mỗi bữa thêm một bát rau. Làm đều một tuần là thấy khác.

Tôi mong cô chú kiên trì, vì đường ruột cần thời gian để quen nhịp mới, không thể vội. Cô chú nào có người thân lớn tuổi đang khổ vì chuyện này, hãy lưu bài lại và làm cùng nhau. Có thắc mắc cụ thể về tình trạng của mình, cô chú cứ để lại lời nhắn, cháu Tuấn luôn sẵn lòng chia sẻ thêm. Chúc cô chú ăn ngon, ngủ yên, bụng dạ nhẹ nhàng.

Bài viết mang tính chia sẻ kiến thức, không thay thế cho việc thăm khám và chỉ định của bác sĩ. Khi có dấu hiệu bất thường về sức khỏe, cô chú hãy đến cơ sở y tế để được tư vấn cụ thể.