Thế nào là táo bón? 5 dấu hiệu táo bón người trung niên hay bỏ qua

Cô chú có bao giờ ngồi lì trong nhà vệ sinh mười, mười lăm phút, mặt đỏ tía tai, rặn mãi mà vẫn không xong? Đứng dậy, bụng cứ ấm ách như còn vướng cái gì đó chưa trôi. Nhiều cô chú tặc lưỡi “chắc hôm nay ăn ít rau” rồi cho qua. Nhưng nếu chuyện đó cứ lặp lại, tuần này qua tuần khác, thì nó không còn nhỏ nữa đâu ạ.

Tôi là Tuấn Thầy Thuốc. Hơn 25 năm làm nghề dược, tôi gặp không ít cô chú tới hỏi mà cứ ngập ngừng, ngại ngùng, vì nghĩ táo bón là chuyện vặt, nói ra kỳ. Sự thật ngược lại: nhiều dấu hiệu táo bón rất âm thầm, nhất là ở người trung niên và cao tuổi, nên mình dễ bỏ qua cho tới khi nó hành cho mệt nhoài cả ngày.

Bài này cháu Tuấn nói rõ thế nào là táo bón, rồi chỉ thẳng 5 dấu hiệu người trung niên hay bỏ sót nhất. Cuối bài có một bảng tự kiểm để cô chú tự chấm điểm cho mình, ngay tại nhà, không cần đi đâu. Đọc xong, cô chú sẽ biết mình có đang táo bón thật không, và nên làm gì.

Thế nào là táo bón? Hiểu cho đúng trước khi lo lắng

Có cô gọi điện cho tôi, giọng run run: “Thầy ơi, hai ngày nay tôi không đi ngoài, tôi có làm sao không?”. Tôi hỏi lại dăm câu thì hóa ra mọi khi cô vẫn hai ngày đi một lần, phân mềm, đi nhẹ tênh. Vậy cô không táo bón đâu ạ. Cho nên việc đầu tiên là phải hiểu cho đúng thế nào là táo bón, kẻo lo oan, mất ăn mất ngủ.

Nói nôm na, táo bón là gì? Là đi đại tiện thưa hơn bình thường, phân khô cứng, đi khó phải rặn, và đi xong vẫn thấy chưa nhẹ bụng. Y học không lấy cái mốc “ngày nào cũng phải đi” làm chuẩn, vì mỗi người một nhịp. Người ngày đi một lần, người hai ngày một lần, vẫn khỏe re như nhau.

Mấu chốt nằm ở hai chữ: THAY ĐỔI và KHÓ CHỊU. Khi số lần đi ít hẳn so với thói quen của chính cô chú, phân trở nên khô cứng, mỗi lần đi là một lần cực hình, thì đó mới là táo bón thật. Triệu chứng táo bón không gói gọn trong câu “mấy ngày mới đi”, mà là cả một chùm biểu hiện đi kèm. Tôi sẽ bóc tách từng cái.

Vì sao người trung niên và cao tuổi hay dính? Như tôi đã phân tích kỹ trong bài 4 gốc rễ gây táo bón ở tuổi 50+: tuổi càng cao, nhu động ruột càng yếu, ăn rau ít đi, ngại uống nước vì sợ tiểu đêm, lại lười vận động vì đau khớp. Bốn cái cộng dồn khiến phân ít, khô và đi chậm. Hiểu được rồi, giờ ta vào từng dấu hiệu.

Dấu hiệu 1: Đi đại tiện ít hơn 3 lần mỗi tuần

Có bác trai nói với tôi: “Tôi bận trông cháu suốt, có để ý gì đâu, tới lúc bụng tức tức mới giật mình nhớ ra cả tuần mới đi được hai lần”. Đây chính là dấu hiệu đầu tiên mà rất nhiều người bỏ sót, đơn giản vì ít ai ngồi đếm xem một tuần mình đi mấy bận.

Vậy bao nhiêu lần là ít?

Mốc mà y học hay dùng để gợi ý táo bón là đi đại tiện ÍT HƠN 3 LẦN MỘT TUẦN. Nghĩa là cả tuần cô chú chỉ đi được hai lần hoặc ít hơn, thì đây là một trong những dấu hiệu táo bón rõ nhất, đáng để ý.

Cách tự theo dõi tại nhà

Cô chú làm thế này cho dễ. Lấy quyển lịch treo tường, hoặc một tờ giấy dán ngay cửa nhà vệ sinh. Ngày nào đi đại tiện thì đánh một dấu tích vào ô ngày đó. Làm liền 1 đến 2 tuần. Cuối tuần ngồi đếm lại số dấu.

Từ 3 dấu trở lên, mỗi lần đi đều nhẹ nhàng, thì tạm yên tâm. Chỉ 1 đến 2 dấu, hoặc 3, 4 ngày liền trắng trơn không dấu nào, thì phải lưu ý. Và đây là điều tôi muốn cô chú nhớ kỹ: nếu trước nay đi đều đặn mà tự nhiên gần đây mới sinh táo bón, thì đừng chủ quan, nên đi khám để bác sĩ kiểm tra cho yên lòng. Táo bón mới xuất hiện ở người lớn tuổi là một tín hiệu cần được xem xét tử tế.

Dấu hiệu 2: Phân khô, cứng, vón cục như phân dê

Có cô tả với tôi rất hình ảnh: “Thầy ơi, nó ra từng cục lổn nhổn như viên bi, cứng đơ, rời rạc từng hòn”. Nghe tới đó là tôi biết ngay. Hình dạng và độ cứng của phân chính là tấm gương soi tình trạng cái ruột của mình, mà ít cô chú chịu nhìn vào.

Nhìn phân để biết ruột

Phân nằm càng lâu trong đại tràng thì nước càng bị ruột rút bớt, nên càng để lâu càng khô, càng cứng. Người táo bón thường có phân vón thành cục cứng rời rạc y như phân dê, hoặc dính kết lổn nhổn từng hòn. Phân lý tưởng thì ngược hẳn: thành khuôn dài như khúc xúc xích, bề mặt mịn hoặc nứt nhẹ, mềm, trôi ra êm ru.

Dùng thang phân Bristol để tự chấm

Giới chuyên môn có một công cụ hay tên là thang phân Bristol, chia phân thành 7 loại từ cứng nhất tới lỏng nhất. Loại 1 (cục cứng rời như phân dê) và loại 2 (vón cục) là dấu hiệu táo bón. Loại 3 và 4 (xúc xích nứt nhẹ hoặc mềm mịn) mới là lý tưởng. Người cao tuổi táo bón hay rơi đúng vào loại 1 và 2.

Lần sau đi vệ sinh, cô chú thử liếc một cái trước khi xả nước. Thấy phân khô cứng, lổn nhổn như viên bi suốt mấy ngày liền, đó là lúc cần điều chỉnh. Cô chú đọc kỹ hơn trong bài Thang phân Bristol đọc tình trạng ruột để biết mình đang ở loại nào.

Dấu hiệu 3: Phải rặn nhiều, rặn gắng sức mới đi được

Đây là dấu hiệu tôi lo nhất, cô chú ạ. Nhiều người coi chuyện “phải rặn” là đương nhiên, ai đi vệ sinh chả rặn, nên không nghĩ đó là táo bón. Nhưng đi bình thường thì nhẹ nhàng, không phải gồng mình. Khi cô chú phải rặn đỏ mặt tía tai, nín hơi gắng sức, thì đó là dấu hiệu rõ mười mươi.

Vì sao rặn nhiều lại nguy hiểm?

Khi cô chú rặn gắng sức kiểu nín hơi, áp lực trong lồng ngực và huyết áp bị đẩy vọt lên trong tích tắc. Với người huyết áp cao, có bệnh tim, hoặc từng bị tai biến, điều này rất đáng ngại, vì nó có thể châm ngòi cho một biến cố tim mạch ngay trong nhà vệ sinh. Vì vậy, tuyệt đối không rặn gắng sức nín hơi. Cái này tôi nói thật lòng, không dọa cô chú.

Đi đúng cách để khỏi phải rặn

Cô chú làm theo mấy bước này. Một, kê một cái ghế nhỏ cao chừng 20cm dưới chân khi ngồi bồn cầu, để đầu gối cao hơn hông, người hơi cúi về trước, giống hệt tư thế ngồi xổm ngày xưa. Tư thế này làm thẳng đoạn ruột cuối, phân ra dễ hơn hẳn. Hai, thay vì nín hơi, cô chú hít một hơi sâu rồi thở ra từ từ bằng miệng, đồng thời gồng nhẹ phần bụng dưới. Ba, ngồi tối đa 5 đến 10 phút thôi, đừng mang điện thoại hay tờ báo vào, vì ngồi lâu rặn nhiều dễ sinh trĩ.

Một lưu ý an toàn: nếu đang đi bình thường mà bỗng đi ngoài ra máu, hoặc đau bụng dữ dội, thì đừng tự xử lý ở nhà, hãy đi khám ngay. Khi nào táo bón cần gặp bác sĩ, tôi đã liệt kê đầy đủ trong bài Khi nào táo bón cần đi khám ngay.

Dấu hiệu 4: Đi xong vẫn thấy chưa hết, còn vướng

“Thầy ơi, đi xong rồi mà tôi cứ thấy còn cái gì đó chưa ra hết, ngồi dậy một lúc lại mót đi tiếp mà đi lại không được”. Câu này tôi nghe nhiều lắm. Cái cảm giác đi không trọn vẹn, đi mãi không hết này là một dấu hiệu táo bón quan trọng mà cô chú hay bỏ qua, bởi nó mơ hồ, khó gọi tên.

Cảm giác này ở đâu ra?

Khi phân khô cứng và nhu động ruột yếu, phân không được tống ra hết trong một lần. Một phần còn nằm lại ở đoạn ruột cuối, gây ra cái cảm giác nặng, vướng, mót đi mà đi lại chẳng ra. Có khi phân đã “tới cửa” rồi nhưng phản xạ tống phân kém nên vẫn nằm ì đó. Cảm giác khó chịu này khiến cô chú cứ ra vào nhà vệ sinh dăm bảy lần trong ngày, bứt rứt không yên.

Tạo phản xạ đi đúng giờ

Muốn cải thiện, cô chú tập đi vệ sinh vào một khung giờ cố định, tốt nhất là buổi sáng sau bữa sáng khoảng 15 đến 30 phút. Lúc này ruột có một phản xạ tự nhiên rất mạnh, gọi là phản xạ dạ dày–đại tràng, giúp đẩy phân xuống. Cô chú cứ ngồi vào bồn cầu đúng giờ đó mỗi ngày, dù chưa thật buồn, để tập cho cơ thể quen nếp.

Thêm một điều: hễ buồn đi thì đi ngay, đừng nhịn. Nhiều cô chú vì ngại, vì đang dở việc mà cố nhịn, lâu dần phản xạ này cùn đi, phân nằm lại lâu hơn, càng khô càng khó ra. Giữ thói quen “buồn là đi” là cách đơn giản mà hiệu nghiệm để bớt cái cảm giác đi không hết này.

Dấu hiệu 5: Bụng đầy chướng, ấm ách, đau lâm râm

Có bác trai kể: “Tôi cứ tưởng ăn không tiêu, mua men tiêu hóa uống mãi không đỡ, hóa ra là táo bón”. Đúng vậy, dấu hiệu thứ năm này hay bị nhầm với đau dạ dày hay đầy bụng khó tiêu thường ngày, nên cô chú dễ chữa nhầm hướng, tiền mất mà bệnh vẫn còn.

Vì sao táo bón gây đầy chướng bụng?

Khi phân ứ đọng lâu trong đại tràng không được tống ra, vi khuẩn trong ruột lên men sinh hơi, làm bụng căng đầy, ấm ách, đôi khi đau lâm râm vùng bụng dưới. Cô chú sờ bụng có thể thấy cưng cứng. Bụng đầy hơi còn kéo theo ăn không ngon, ngủ không yên, người uể oải cả ngày. Đó là lý do táo bón kéo dài làm chất lượng sống đi xuống thấy rõ.

Giảm đầy chướng bằng cách xoa bụng

Một động tác đơn giản mà nhiều cô chú làm xong thấy nhẹ hẳn: xoa bụng. Cô chú nằm ngửa, co nhẹ hai chân cho bụng mềm. Xoa hai lòng bàn tay vào nhau cho ấm. Rồi đặt tay lên bụng, xoa theo vòng tròn THEO CHIỀU KIM ĐỒNG HỒ, bắt đầu từ vùng bụng dưới bên phải đi lên, vòng qua trên rốn rồi xuống bên trái, vì đó chính là chiều đi của phân trong ruột già. Xoa nhẹ tay khoảng 100 vòng, chừng 5 phút. Làm vào buổi sáng ngủ dậy hoặc tối trước khi ngủ, mỗi ngày 1 đến 2 lần.

Lưu ý: không xoa bụng khi cô chú mới mổ bụng, đang mang thai, hoặc đang đau bụng dữ dội chưa rõ nguyên nhân. Kết hợp thêm động tác đạp xe trên không 20 đến 30 vòng cũng giúp kích thích ruột co bóp tốt hơn.

Làm gì khi nhận ra mình có dấu hiệu táo bón?

Đọc tới đây mà cô chú giật mình thấy mình dính vài dấu hiệu, thì cũng đừng cuống. Phần lớn trường hợp cải thiện được bằng việc chỉnh lại ăn uống, uống nước và vận động cho đúng. Tôi gom lại những việc cô chú làm được ngay tại nhà, gọn thôi.

Ăn đủ chất xơ và uống đủ nước

Viện Dinh dưỡng khuyến nghị nên ăn khoảng 20 đến 25g chất xơ mỗi ngày, nhưng thực tế nhiều cô chú lớn tuổi ăn chưa nổi một nửa. Cô chú tăng rau lên, mỗi bữa chừng một bát rau. Ưu tiên rau có chất nhầy trơn ruột như mồng tơi, rau đay, rau dền, rau khoai lang. Thêm khoai lang luộc cả vỏ, đu đủ chín, chuối tiêu chín, thanh long, mận khô, lê. Về nước, cô chú uống khoảng 1,5 đến 2 lít mỗi ngày, tức chừng 8 ly. Sáng ngủ dậy uống từ từ 1 đến 2 ly nước ấm để khơi phản xạ đi ngoài. Ai sợ tiểu đêm thì dồn uống vào sáng và trưa, sau 19h thì giảm bớt.

Đi bộ và bổ sung lợi khuẩn

Vận động giúp ruột co bóp khỏe hơn. Cô chú đi bộ khoảng 30 phút mỗi ngày, chia 2 đến 3 lần, mỗi lần 10 đến 15 phút sau bữa ăn. Ai đi lại khó thì ngồi ghế co duỗi chân, vươn vai cũng tốt. Tuổi cao thì lợi khuẩn đường ruột hao hụt đi, nên cô chú bổ sung tự nhiên bằng một hộp sữa chua mỗi ngày sau bữa ăn, hoặc các món lên men.

Với những cô chú đã chăm ăn uống, vận động đủ rồi mà vẫn còn vất vả, có thể tham khảo bổ sung dạng synbiotic, tức là kết hợp chất xơ hòa tan và lợi khuẩn dạng bào tử trong cùng một sản phẩm, ví dụ Insotac Gold. Chất xơ hòa tan giúp giữ nước làm mềm phân, còn lợi khuẩn bào tử góp phần cân bằng lại hệ vi sinh đường ruột, hỗ trợ nhuận tràng một cách dịu nhẹ. Đây là thực phẩm bảo vệ sức khỏe, chỉ mang tính hỗ trợ, không phải là thuốc và không thay thế thuốc chữa bệnh. Cô chú nhớ giúp tôi điều đó.

Bảng tự kiểm: Cô chú có đang táo bón không?

Cô chú lấy giấy bút, đọc từng câu dưới đây và đếm xem trong 1 đến 2 tuần gần đây mình “có” mấy câu. Đây là bảng để tự nhận biết, giúp cô chú quyết định nên điều chỉnh hay nên đi khám, chứ không thay cho chẩn đoán của bác sĩ.

• 1. Tôi đi đại tiện ÍT HƠN 3 LẦN mỗi tuần.
• 2. Phân của tôi khô, cứng, vón cục rời rạc như phân dê (loại 1–2 trên thang Bristol).
• 3. Mỗi lần đi tôi phải RẶN NHIỀU, gắng sức mới ra được.
• 4. Đi xong tôi vẫn thấy CHƯA HẾT, còn vướng, muốn đi tiếp mà không được.
• 5. Bụng tôi hay ĐẦY CHƯỚNG, ấm ách, đau lâm râm vùng bụng dưới.

Cách đọc kết quả

Có từ 2 dấu hiệu trở lên và kéo dài, thì khả năng cao là cô chú đang táo bón, nên bắt đầu chỉnh ngay theo các cách ở phần trên. Chỉ 1 dấu hiệu thoáng qua rồi hết thì chưa đáng lo, cứ ăn uống vận động cho tốt. Muốn hiểu sâu hơn vì sao tuổi mình lại hay gặp tình trạng này, cô chú đọc thêm bài Vì sao càng lớn tuổi càng hay táo bón.

Và xin nhắc lại một lần nữa cho chắc: dù bảng tự kiểm có ít hay nhiều dấu, nhưng nếu cô chú gặp một trong các tình huống sau thì phải đi khám ngay, không chần chừ. Đó là: đi ngoài ra máu, đau bụng dữ dội, sút cân nhanh không rõ lý do, hoặc táo bón mới xuất hiện ở người vốn đi đều. Đây là những dấu hiệu cần bác sĩ kiểm tra, không nên tự xoay xở ở nhà.

Đọc thêm trong chuỗi bài táo bón ở người cao tuổi

Bài này nằm trong chuỗi bài chia sẻ về táo bón ở người cao tuổi. Cô chú đọc thêm các bài liên quan dưới đây để hiểu trọn vẹn hơn:

• 4 gốc rễ gây táo bón ở tuổi 50+
• Thang phân Bristol đọc tình trạng ruột
• Vì sao càng lớn tuổi càng hay táo bón
• Khi nào táo bón cần đi khám ngay

Câu hỏi thường gặp về dấu hiệu táo bón

Mấy ngày không đi đại tiện thì gọi là táo bón?

Không có con số cố định cho mọi người, vì mỗi người một nhịp. Tuy nhiên, mốc y học hay dùng để gợi ý táo bón là đi ÍT HƠN 3 LẦN một tuần. Quan trọng hơn con số là sự thay đổi so với thói quen của chính cô chú, kèm phân khô cứng, phải rặn nhiều và đi không hết. Nếu trước nay đi đều mà tự nhiên táo bón mới xuất hiện, cô chú nên đi khám để kiểm tra.

Tôi vẫn đi hằng ngày nhưng phải rặn nhiều, có phải táo bón không?

Có thể có. Táo bón không chỉ là “mấy ngày mới đi” mà còn nằm ở chất lượng lần đi. Nếu ngày nào cô chú cũng đi nhưng phân khô cứng, phải rặn gắng sức, đi xong còn vướng, thì đó vẫn là dấu hiệu táo bón. Cô chú nên kê ghế kê chân, thở ra khi đi thay vì nín hơi rặn, và tăng chất xơ cùng nước để phân mềm hơn.

Đầy bụng khó tiêu có liên quan gì tới táo bón không?

Có. Khi phân ứ đọng lâu trong ruột, vi khuẩn lên men sinh hơi làm bụng đầy chướng, ấm ách, đau lâm râm. Nhiều cô chú nhầm thành đau dạ dày hay khó tiêu rồi uống men tiêu hóa mãi không đỡ. Nếu đầy bụng đi kèm việc ít đi đại tiện và phân khô cứng, thì rất có thể nguyên nhân là táo bón. Xoa bụng theo chiều kim đồng hồ và tăng vận động thường giúp dễ chịu hơn.

Có dấu hiệu táo bón thì có cần đi khám không?

Phần lớn trường hợp táo bón thông thường có thể cải thiện tại nhà bằng ăn đủ chất xơ, uống đủ nước và vận động. Nhưng cô chú cần đi khám NGAY, không tự xử lý, nếu gặp: đi ngoài ra máu, đau bụng dữ dội, sút cân nhanh không rõ lý do, hoặc táo bón mới xuất hiện ở người vốn đi đều. Đây là những dấu hiệu cần bác sĩ kiểm tra kỹ.

Kết luận

Cô chú thấy đấy, táo bón đâu chỉ gói gọn trong câu “mấy ngày mới đi”. Năm dấu hiệu táo bón mình vừa điểm qua — đi ít hơn 3 lần một tuần, phân khô cứng vón cục, phải rặn nhiều, đi xong vẫn thấy chưa hết, và bụng đầy chướng ấm ách — đều là những lời cơ thể đang nhắn nhủ với cô chú. Đừng vì ngại mà bỏ ngoài tai.

Việc cần làm thì nằm gọn trong tầm tay: tăng rau và trái cây giàu chất xơ, uống đủ 1,5 đến 2 lít nước, đi bộ mỗi ngày, ngồi đúng tư thế và đi đúng giờ. Kiên trì vài tuần, cô chú sẽ thấy nhẹ bụng hẳn. Cái ruột khỏe thì ăn ngon, ngủ yên, người cũng tươi tỉnh hẳn lên.

Cháu Tuấn mong cô chú giữ gìn đường ruột thật tốt. Còn nếu thấy mình dính nhiều dấu hiệu, hay có những biểu hiện đáng ngại như đã nói ở trên, thì cô chú đừng tự chịu đựng một mình, hãy đến cơ sở y tế để được bác sĩ tư vấn cụ thể. Chăm cái gốc từ sớm bao giờ cũng nhẹ nhàng hơn để muộn.

Bài viết mang tính chia sẻ kiến thức, không thay thế cho việc thăm khám và chỉ định của bác sĩ. Khi có dấu hiệu bất thường về sức khỏe, cô chú hãy đến cơ sở y tế để được tư vấn cụ thể.