Người tiểu đường bị táo bón nên xử lý thế nào cho an toàn?

Có cô chú gọi điện cho tôi giọng vừa mệt vừa ngại: đường huyết kiểm soát tạm ổn, ăn kiêng kỹ lắm rồi, vậy mà ngày nào cũng khổ sở chuyện đi vệ sinh. Ngồi cả buổi, rặn đỏ mặt, đứng dậy vẫn thấy chưa hết, cứ ấm ách. Bụng chướng, ăn không ngon, đêm nằm trằn trọc. Nhiều người tự trách tại mình ăn ít rau. Nhưng có một sự thật ít ai nói cho cô chú biết: tiểu đường táo bón là một cặp hay đi cùng nhau, và nó có lý do hẳn hoi chứ không phải tại cô chú lười ăn rau đâu.

Tôi là Tuấn, thầy thuốc. Bài này tôi nói thẳng với cô chú hai chuyện. Một, vì sao người tiểu đường lại dễ táo bón hơn người thường. Hai, quan trọng hơn cả, cách xử lý an toàn từng bước, làm theo được ngay tại nhà. Cô chú đang uống thuốc hạ đường huyết thì càng phải đọc kỹ phần cuối, vì có những cách nhuận tràng nghe thì tiện nhưng lại không hợp với người đang phải kiêng đường.

Vì sao người tiểu đường lại hay bị táo bón hơn?

Cô chú để ý mà xem: cùng là người lớn tuổi, nhưng người mắc tiểu đường thường than chuyện đi ngoài khó hơn hẳn. Đây không phải ngẫu nhiên. Có ba lý do cộng dồn lại, mà cái thứ nhất thì ít người ngờ tới nhất.

1. Tổn thương thần kinh tự chủ — cái gốc ít người ngờ tới

Đường huyết cao kéo dài nhiều năm có thể làm tổn thương các dây thần kinh nhỏ trong cơ thể, trong đó có cả những dây điều khiển ruột. Đây là một dạng biến chứng thần kinh tiểu đường. Khi dây thần kinh ruột bị ảnh hưởng, ruột co bóp yếu đi, phân đi chậm, nằm lâu trong đại tràng nên bị rút bớt nước, thành ra khô và cứng. Có cô chú phân đã tới sát cửa rồi mà phản xạ tống phân vẫn yếu xìu, ngồi mãi không ra. Cái khổ là ở chỗ đó.

2. Ăn kiêng kiểu kiêng luôn cả rau

Nhiều cô chú sợ đường nên kiêng tinh bột, kiêng trái cây ngọt, ăn uống dè dặt. Vô tình bữa cơm nghèo chất xơ hẳn đi. Mà chất xơ chính là thứ tạo khối cho phân và nuôi lợi khuẩn đường ruột. Thiếu xơ thì phân ít, khô, đi chậm. Kiêng đúng cái cần ăn, đó là cái bẫy.

3. Một số thuốc cũng góp phần

Một vài loại thuốc người tiểu đường hay dùng kèm, hoặc thuốc trị bệnh khác đi cùng, có thể làm chậm nhu động ruột. Cô chú đừng tự ý bỏ thuốc — chỗ này tôi nhấn mạnh — mà hãy hỏi bác sĩ xem loại nào đang dùng có gây táo bón không để được điều chỉnh cho hợp. Muốn hiểu thêm về những gốc rễ chung của táo bón tuổi già, cô chú đọc bài 4 gốc rễ gây táo bón ở tuổi 50+.

Nguyên tắc số một: kiểm soát đường huyết cho ổn

Nói chuyện táo bón mà tôi lại bắt đầu từ đường huyết, nghe có vẻ lạc đề. Nhưng đây mới đúng là gốc. Vì chính đường huyết cao là thứ âm thầm bào mòn dây thần kinh ruột, năm này qua năm khác, mà cô chú không hề hay biết.

Vậy nên cô chú hãy coi việc giữ đường huyết ổn định là cái nền cho mọi cách xử lý phía sau. Cụ thể, mấy việc này làm đều đặn:

• Uống thuốc hạ đường huyết đúng giờ, đúng liều bác sĩ kê — không tự bỏ, không tự tăng.
• Đo đường huyết theo lịch bác sĩ dặn và ghi vào một cuốn sổ nhỏ, để mỗi lần tái khám có số liệu cụ thể cho bác sĩ xem.
• Ăn đúng bữa, không bỏ bữa, không để quá đói rồi ăn dồn.
• Đi tái khám đúng hẹn, kể cả khi thấy người vẫn khỏe.

Khi đường huyết được kiểm soát tốt, tiến triển của biến chứng thần kinh sẽ chậm lại — và đó là cái giúp ích cho ruột về lâu dài. Đường huyết ổn cộng với mấy bước cụ thể dưới đây mới là bộ đôi xử lý tiểu đường táo bón một cách bền vững. Không có cái nền này, làm gì cũng chỉ là chữa ngọn.

Tăng chất xơ đúng cách — chọn loại hợp với người tiểu đường

Đến phần mấu chốt rồi đây. Nhiều cô chú nghe nói thiếu xơ thì hôm sau ăn luôn một rổ rau cho bõ. Khổ nỗi làm vậy là sai. Bụng càng chướng, đầy hơi, ấm ách cả ngày. Tăng xơ phải tăng đúng cách, từ tốn.

Mục tiêu mỗi ngày

Người trưởng thành thường được khuyến nghị ăn khoảng 20–25g chất xơ mỗi ngày. Thực tế nhiều cô chú lớn tuổi ăn chưa được một nửa chừng đó. Nhưng tăng phải tăng từ từ trong 1–2 tuần, mỗi ngày nhích thêm một chút thôi, kẻo ruột chưa quen lại chướng hơi khó chịu.

Ưu tiên chất xơ hòa tan

Với người tiểu đường, chất xơ cho người tiểu đường tốt nhất là loại xơ hòa tan. Vì nó tạo gel làm mềm phân, lại còn giúp làm chậm hấp thu đường sau ăn — một công đôi việc. Cô chú ưu tiên mấy nhóm sau:

• Rau có chất nhầy, trơn ruột: mồng tơi, rau đay, rau dền, rau khoai lang — mỗi bữa khoảng một bát rau luộc.
• Khoai lang luộc cả vỏ, yến mạch, gạo lứt, các loại đậu — nhóm này giàu xơ hòa tan.
• Trái cây ít ngọt có sorbitol kéo nước vào ruột như lê, mận khô, đu đủ chín, thanh long. Vì là người tiểu đường nên cô chú ăn lượng vừa phải, chia nhỏ trong ngày, không ăn một lúc quá nhiều, và nên theo dõi đường huyết khi mới thêm món mới.

Quy tắc bất di bất dịch

Tăng xơ thì phải kèm đủ nước. Nếu không, phân càng vón cục, đi càng khó — tăng xơ mà thiếu nước có khi còn táo nặng hơn. Cô chú muốn xem thực đơn giàu xơ chi tiết cho cả tuần thì đọc thêm bài Người táo bón nên ăn gì – thực đơn giàu xơ.

Uống nước đúng kiểu — đủ lượng mà không lo tiểu đêm

Có cô chú nói với tôi: thầy ơi, tôi sợ uống nhiều nước đêm phải dậy tiểu mấy lần, mất ngủ luôn. Tôi hiểu nỗi lo đó chứ. Nhưng thiếu nước thì phân khô cứng, bao nhiêu công ăn rau đổ sông đổ biển hết. Vậy nên cô chú uống nước theo cách này:

• Cả ngày uống khoảng 1,5–2 lít nước, tức tầm 8 ly. Người có bệnh tim, bệnh thận thì phải hỏi bác sĩ lượng nước phù hợp riêng.
• Sáng vừa ngủ dậy, uống từ từ 1–2 ly nước ấm, mỗi ly khoảng 200ml. Nước ấm buổi sáng giúp tạo phản xạ đi ngoài rất tốt.
• Sợ tiểu đêm thì dồn uống nhiều vào buổi sáng và trưa. Sau 19h giảm dần, tối chỉ nhấp vài ngụm cho đỡ khô họng.

Cô chú lưu ý kỹ chỗ này: với người tiểu đường, nước ở đây là nước lọc, nước ấm — không phải nước ngọt, nước trái cây đóng hộp hay trà đường. Một mẹo nhỏ: để sẵn một bình nước trên bàn, rót ra ly để nhìn thấy mà nhớ uống. Đừng đợi khát mới uống, vì người lớn tuổi cảm giác khát thường kém đi, đến lúc thấy khát là cơ thể đã thiếu nước từ lâu rồi.

Xoa bụng và vận động nhẹ — đánh thức cái ruột lười

Phần này đặc biệt quan trọng với người tiểu đường. Vì ruột của cô chú vốn đã co bóp yếu do thần kinh bị ảnh hưởng, nên mình phải kích thích nó từ bên ngoài, nhắc nó làm việc. Hai động tác sau làm ngay tại giường, sáng dậy hoặc tối trước khi ngủ, mỗi ngày 1–2 lần.

Động tác xoa bụng theo chiều kim đồng hồ

• Bước 1: Nằm ngửa thoải mái, co nhẹ hai chân cho bụng mềm ra.
• Bước 2: Xoa hai lòng bàn tay vào nhau cho ấm lên.
• Bước 3: Đặt tay lên bụng, xoa thành vòng tròn theo chiều kim đồng hồ — đây đúng là chiều đi của phân trong ruột già. Bắt đầu từ vùng bụng dưới bên phải, vòng lên trên, sang trái, rồi xuống dưới.
• Bước 4: Xoa nhẹ nhàng khoảng 100 vòng, tầm 5 phút. Lực vừa phải thôi, không ấn mạnh.

Động tác đạp xe trên không

Vẫn nằm ngửa, hai chân giơ lên đạp như đạp xe trong không khí, khoảng 20–30 vòng. Động tác này ép nhẹ vùng bụng, hỗ trợ ruột vận động. Cô chú làm chậm rãi, mỏi thì nghỉ, không cần gắng sức.

Lưu ý an toàn: KHÔNG xoa bụng và đạp xe nếu cô chú mới mổ bụng, đang mang thai, hoặc đang đau bụng dữ dội chưa rõ nguyên nhân. Ngoài hai động tác này, nên đi bộ khoảng 30 phút mỗi ngày, chia làm 2–3 lần, mỗi lần 10–15 phút sau bữa ăn. Vừa tốt cho ruột, vừa giúp hạ đường huyết sau ăn — lại được cả đôi đường. Cô chú nào đi lại khó thì ngồi ghế co duỗi chân, vươn vai cũng được, miễn là đừng ngồi lì một chỗ.

Tập đi vệ sinh đúng giờ, đúng tư thế — tuyệt đối không rặn mạnh

Phần này tôi viết kỹ, vì nó liên quan đến tính mạng chứ không đùa. Người tiểu đường thường kèm huyết áp cao, tim mạch. Mà rặn gắng sức, nín hơi đỏ mặt làm huyết áp tăng vọt trong tích tắc — có thể châm ngòi cho biến cố tim mạch hoặc đột quỵ ngay trong nhà vệ sinh. Đã có những trường hợp đáng tiếc như thế. Nên cô chú đọc thật chậm từng bước.

Chọn khung giờ vàng

Buổi sáng, sau bữa sáng khoảng 15–30 phút, là lúc ruột hoạt động mạnh nhất nhờ phản xạ dạ dày–đại tràng. Cô chú tập ngồi vào bồn cầu đúng khung giờ này mỗi ngày, kể cả khi chưa thật buồn, để tạo thói quen cho ruột. Vài ngày đầu chưa quen, đừng nản — ruột cũng cần được rèn nếp như mình tập thể dục vậy.

Ngồi đúng tư thế

• Kê một chiếc ghế nhỏ cao khoảng 20cm dưới chân để đầu gối cao hơn hông.
• Người hơi cúi về phía trước, giống tư thế ngồi xổm. Tư thế này làm thẳng đoạn ruột cuối, phân ra dễ hơn, đỡ phải rặn.

Thở đúng cách, không nín hơi

Tuyệt đối không rặn nín hơi đỏ mặt. Thay vào đó, cô chú hít một hơi sâu rồi thở ra từ từ bằng miệng, đồng thời gồng nhẹ cơ bụng dưới. Có cảm giác buồn đi là đi ngay, đừng nhịn. Ngồi tối đa 5–10 phút, không ra được thì đứng dậy, lần sau làm lại — đừng cố. Và đừng mang điện thoại hay sách báo vào, vì mải xem rồi ngồi lâu, rặn nhiều, dễ sinh trĩ lắm cô chú ạ.

Khi nào nên đi khám ngay, đừng tự xử lý ở nhà

Phần này ngắn nhưng cô chú phải khắc cốt ghi tâm. Có những dấu hiệu là cờ đỏ — gặp là phải đi khám ngay, không được dùng thực phẩm bổ sung hay mẹo dân gian để trì hoãn:

• Đi ngoài ra máu.
• Đau bụng dữ dội.
• Sút cân nhanh không rõ lý do.
• Đang đi bình thường bỗng nhiên táo bón mới xuất hiện ở người lớn tuổi.

Riêng với người tiểu đường có thêm huyết áp, tim mạch, cô chú và người nhà nên thuộc lòng dấu hiệu đột quỵ FAST: F là méo mặt, A là yếu hoặc liệt một bên tay, S là nói khó nói ngọng, T là gọi cấp cứu 115 ngay. Nghi đột quỵ thì gọi 115 lập tức, ghi lại giờ khởi phát, để người bệnh nằm nghiêng an toàn, không cho ăn uống, không tự ý cho thuốc. Mấy phút vàng đầu tiên quyết định rất nhiều.

Lưu ý quan trọng về thuốc nhuận tràng và sản phẩm hỗ trợ

Đây là phần tôi muốn cô chú đọc thật chậm, vì nó dính trực tiếp đến chuyện cô chú đang phải kiêng đường.

Về thuốc nhuận tràng

Nhóm thuốc tạo khối (chất xơ) và nhóm thẩm thấu (như sorbitol, lactulose) thì tương đối dịu. Nhưng nhóm kích thích, tức mấy loại thuốc xổ mạnh, dùng kéo dài dễ làm ruột lười đi, giảm đáp ứng, sinh lệ thuộc — càng dùng càng phụ thuộc. Thuốc xổ chỉ giải quyết phần ngọn thôi. Cô chú dùng thuốc nhuận tràng nào cũng nên hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ, đừng tự ý dùng dài ngày. Cô chú đọc thêm bài Thuốc nhuận tràng có gây lệ thuộc không để hiểu rõ hơn.

Về sản phẩm hỗ trợ có đường chức năng

Trên thị trường có những thực phẩm bảo vệ sức khỏe hỗ trợ nhuận tràng, ví dụ như Insotac Gold, kết hợp lợi khuẩn bào tử và chất xơ hòa tan để góp phần hỗ trợ giảm tình trạng táo bón và hỗ trợ cải thiện hệ vi sinh đường ruột. Đây là thực phẩm bảo vệ sức khỏe, chỉ mang tính hỗ trợ, không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh.

Nhưng tôi phải nói thẳng điều này với cô chú bị tiểu đường: nhiều sản phẩm dạng này có chứa đường chức năng như sorbitol để giữ nước làm mềm phân. Vì vậy người tiểu đường, nhất là tiểu đường nặng hoặc có bệnh thận, rối loạn chuyển hóa, BẮT BUỘC phải hỏi ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng, để được cân nhắc có hợp với tình trạng đường huyết của mình hay không. Đừng tự mua dùng chỉ vì nghe người khác khen hay được mách nước. Người mình một kiểu bệnh, không ai giống ai.

Đọc thêm trong chuỗi bài táo bón ở người cao tuổi

Cô chú muốn hiểu sâu hơn về táo bón tuổi già thì đọc thêm các bài trong cùng chuỗi này của tôi:

• 4 gốc rễ gây táo bón ở tuổi 50+
• Người táo bón nên ăn gì – thực đơn giàu xơ
• Thuốc nhuận tràng có gây lệ thuộc không
• Cha mẹ già táo bón – con cái nên làm gì

Câu hỏi cô chú hay hỏi về tiểu đường và táo bón

Người tiểu đường bị táo bón có ăn được chuối, đu đủ, thanh long không?

Được, nhưng ăn lượng vừa phải và chia nhỏ trong ngày. Các loại quả như đu đủ chín, thanh long, lê giúp nhuận tràng nhờ chất xơ và sorbitol. Vì cô chú đang kiểm soát đường nên đừng ăn dồn một lúc, nên theo dõi đường huyết khi mới thêm món mới, và ưu tiên quả ít ngọt như lê, mận khô.

Vì sao tôi kiểm soát đường huyết tốt rồi mà vẫn táo bón?

Vì biến chứng thần kinh tiểu đường ảnh hưởng đến ruột thường tích lũy qua nhiều năm. Kiểm soát đường huyết tốt giúp làm chậm tiến triển chứ không đảo ngược ngay được. Bên cạnh đó còn do ăn ít xơ, uống thiếu nước, ít vận động. Cô chú cần làm đồng thời cả tăng xơ, đủ nước, xoa bụng và đi vệ sinh đúng giờ thì mới chuyển biến.

Người tiểu đường dùng được sản phẩm hỗ trợ nhuận tràng không?

Cô chú phải hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng. Lý do là nhiều sản phẩm hỗ trợ nhuận tràng có chứa đường chức năng như sorbitol, có thể không phù hợp với người đang phải kiểm soát đường huyết, đặc biệt là tiểu đường nặng hoặc có bệnh thận. Tuyệt đối không tự mua dùng theo lời mách.

Kết luận

Nói gọn lại cho cô chú dễ nhớ: tiểu đường táo bón là cặp đôi hay đi cùng nhau, gốc nằm ở tổn thương thần kinh do đường huyết cao, cộng thêm ăn ít xơ, uống thiếu nước và ít vận động. Muốn xử lý an toàn, cô chú phải làm đồng bộ chứ không chọn một cái: giữ đường huyết ổn định, tăng xơ hòa tan từ từ, uống đủ 1,5–2 lít nước, xoa bụng và đi bộ mỗi ngày, tập đi vệ sinh đúng giờ và tuyệt đối không rặn mạnh.

Và điều tôi nhắc lại lần cuối, mong cô chú nhớ cho: đang dùng thuốc tiểu đường thì trước khi dùng bất kỳ sản phẩm hỗ trợ nhuận tràng nào, hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ, vì nhiều sản phẩm có đường chức năng. Hiểu đúng, làm đúng thì chuyện đi vệ sinh sẽ nhẹ nhàng trở lại — người khỏe, ăn ngon, ngủ yên. Chúc cô chú mạnh khỏe.

Bài viết mang tính chia sẻ kiến thức, không thay thế cho việc thăm khám và chỉ định của bác sĩ. Khi có dấu hiệu bất thường về sức khỏe, cô chú hãy đến cơ sở y tế để được tư vấn cụ thể.