Táo bón và bệnh trĩ ở người cao tuổi: cắt cái vòng luẩn quẩn rặn – đau – nhịn đi

Có một cảnh tôi gặp đi gặp lại trong nhà mình, chắc cô chú cũng thấy quen. Vào nhà vệ sinh ngồi rất lâu, rặn đỏ cả mặt, mà phân vẫn cứng như viên sỏi. Ra được thì rát buốt, lau giấy thấy một vệt máu đỏ. Đến lần sau, nghe bụng buồn đi, cô chú lại… ngại. Sợ đau nên cố nín lại. Mà càng nín thì phân càng khô, lần sau đi lại càng đau hơn. Cứ thế quay vòng, không lối ra.

Cái vòng quay đó chính là chuyện táo bón và bệnh trĩ, hôm nay tôi muốn ngồi xuống nói cho rõ ngọn ngành với cô chú. Thêm cả nứt hậu môn nữa. Ba thứ này không đứng riêng đâu, nó nắm tay nhau kéo thành một vòng luẩn quẩn rất mệt mỏi ở người lớn tuổi. Nhưng tôi nói luôn cái tin mừng: vòng nào cũng có chỗ để cắt. Cắt đúng một mắt xích thôi, cả vòng sẽ lỏng ra. Tôi sẽ chỉ cô chú cắt ở đâu, cắt thế nào, làm theo được ngay tại nhà mình.

Vòng luẩn quẩn táo bón và bệnh trĩ: nó xoay thế nào?

Cô chú thử hình dung một bánh xe đang quay. Vòng quay bắt đầu từ táo bón: phân nằm lâu trong ruột già bị rút bớt nước, khô lại, cứng đanh như cục đất phơi nắng. Phân cứng thì không tự trôi ra được. Cô chú buộc phải rặn.

Mà rặn mạnh, rặn nín hơi thì chuyện gì xảy ra? Áp lực dồn xuống vùng hậu môn rất lớn. Các đám tĩnh mạch ở đó bị ép, giãn ra, lâu ngày phình lên thành búi – đó chính là bệnh trĩ. Cùng lúc, cục phân khô đi qua còn cào rách lớp da mỏng manh ở rìa hậu môn, để lại một vết nứt nhỏ – gọi là nứt hậu môn.

Đến đây vòng quay mới thật sự khép kín. Có búi trĩ, có vết nứt rồi thì mỗi lần đi ngoài là một lần đau buốt, có khi rỉ máu. Đau quá, cơ thể sinh ra một phản xạ rất tự nhiên: nhịn. Nghe bụng buồn đi mà sợ đau nên cố nín lại cho qua.

Nhưng nhịn đi chính là đổ thêm dầu vào lửa. Phân bị giữ lại lâu hơn, càng bị ruột rút nước, càng khô càng cứng. Lần đi kế tiếp lại càng vất vả, rặn càng dữ, trĩ càng nặng, vết nứt càng sâu. Cứ thế, táo bón và bệnh trĩ nuôi nhau lớn lên từng ngày.

Người cao tuổi dễ rơi vào cái vòng này hơn người trẻ nhiều, vì nền táo bón vốn đã nặng sẵn: ăn ít rau, ngại uống nước vì sợ tiểu đêm, lại ít vận động vì đau khớp mỏi gối. Muốn hiểu kỹ gốc rễ này, cô chú đọc thêm bài 4 gốc rễ gây táo bón ở tuổi 50+. Còn ở đây, ta xắn tay vào bẻ gãy từng mắt xích một.

Mắt xích quan trọng nhất: làm mềm phân để khỏi phải rặn

Nếu trong cả bài này cô chú chỉ làm được đúng một việc, thì xin hãy làm việc này: làm mềm phân. Phân mềm thì trôi ra nhẹ nhàng, không phải rặn – mà không rặn thì búi trĩ và vết nứt mới có cơ hội lành lại. Đây là mắt xích gốc. Cắt được nó, cả vòng tự lỏng ra.

Uống nước đúng cách – việc đơn giản mà nhiều cô chú hay bỏ

Mỗi ngày cô chú cần khoảng 1,5-2 lít nước, tức chừng 8 ly. Quan trọng nhất là buổi sáng: vừa ngủ dậy, uống từ từ 1-2 ly nước ấm, mỗi ly khoảng 200ml. Nước ấm rót vào cái bụng đói sẽ đánh thức ruột, gợi ra phản xạ buồn đi ngoài rất tự nhiên.

Cô chú nào sợ tiểu đêm thì đừng bỏ uống, mà khéo dồn lượng nước vào buổi sáng và buổi trưa, sau 7 giờ tối thì giảm bớt đi. Như vậy vừa đủ nước cho phân mềm, vừa ngủ yên giấc, đỡ phải dậy đi tiểu nhiều lần.

Ăn đủ chất xơ, và phải ăn đúng loại

Viện Dinh dưỡng khuyến nghị mỗi ngày nên ăn khoảng 20-25g chất xơ, nhưng thực tế nhiều cô chú lớn tuổi ăn chưa nổi một nửa con số đó. Mỗi bữa, cô chú cố gắng có lấy một bát rau. Ưu tiên rau có chất nhầy trơn ruột: mồng tơi, rau đay, rau dền, rau khoai lang. Khoai lang luộc cả vỏ rất tốt.

Thêm vào đó là nhóm trái cây kéo nước vào ruột nhờ chất sorbitol: đu đủ chín, chuối tiêu chín, thanh long, lê, mận khô. Còn yến mạch, gạo lứt, các loại đậu thì giàu chất xơ hòa tan, làm khối phân mềm và mịn ra.

Có một điều cô chú phải nhớ thật kỹ giúp tôi: tăng chất xơ thì bắt buộc phải tăng nước theo. Ăn nhiều xơ mà uống thiếu nước, phân không nở mềm được mà còn vón cứng hơn, đi càng khó. Và tăng xơ phải từ từ thôi, tăng vọt một cái là dễ chướng hơi đầy bụng ngay.

Cách đi vệ sinh không cần rặn – tư thế quyết định gần như tất cả

Cô chú để ý mà xem, hồi còn nhỏ ta ngồi xổm thì đi rất dễ, ngồi cái là xong. Bồn cầu bệt hiện đại tiện thật, nhưng nó vô tình làm đoạn ruột cuối bị gấp khúc lại, khiến phân khó ra, ta phải rặn nhiều hơn. Chỉ cần chỉnh lại tư thế một chút là khác hẳn.

Kê một chiếc ghế nhỏ dưới chân

Cô chú sắm một chiếc ghế con cao khoảng 20cm, đặt dưới chân khi ngồi bồn cầu. Gác hai bàn chân lên ghế cho đầu gối cao hơn hông, rồi hơi cúi người về phía trước. Tư thế này y như đang ngồi xổm, nó làm thẳng đoạn ruột cuối ra, phân trôi xuống dễ dàng, cô chú gần như không phải gắng sức.

Thở ra khi đi, tuyệt đối không rặn nín hơi

Đây là điểm sống còn, nhất là với cô chú huyết áp cao hay có bệnh tim. Rặn gắng sức kiểu nín thở làm huyết áp tăng vọt và tăng áp lực trong lồng ngực, có thể khởi phát biến cố tim mạch hoặc đột quỵ. Cái nguy hiểm này tôi đã nói riêng trong bài Rặn mạnh và nguy cơ tim mạch, đột quỵ.

Cách đúng là: hít một hơi sâu, rồi thở ra từ từ bằng miệng, đồng thời gồng nhẹ phần bụng dưới. Để chính cái lực thở đẩy phân ra, chứ không phải nín hơi mà ép.

Đi đúng giờ vàng và đừng ngồi lâu

Khung giờ vàng là buổi sáng, sau bữa sáng khoảng 15-30 phút, lúc ruột co bóp mạnh nhất theo phản xạ dạ dày – đại tràng. Cô chú tập đi đúng giờ này mỗi ngày để lấy lại cái nếp cũ. Cách rèn phản xạ này tôi hướng dẫn kỹ trong bài Tập đi vệ sinh đúng giờ lấy lại phản xạ. Và nhớ: hễ nghe bụng buồn đi là đi ngay, đừng nhịn. Mỗi lần ngồi tối đa 5-10 phút, đừng mang điện thoại hay tờ báo vào – ngồi lâu rặn nhiều là sinh thêm trĩ.

Vệ sinh nhẹ nhàng và ngâm ấm – chăm chỗ đau cho mau lành

Khi đã có búi trĩ hay vết nứt rồi, cách cô chú lau rửa hằng ngày ảnh hưởng lớn lắm. Lau mạnh bằng giấy khô ráp thì chẳng khác nào xát muối vào vết thương, càng làm nó rách thêm. Phải nhẹ tay, nâng niu chỗ đau.

Rửa thay vì lau khô

Sau mỗi lần đi ngoài, thay vì chà giấy khô, cô chú rửa nhẹ vùng hậu môn bằng nước sạch hơi ấm. Rửa xong dùng khăn mềm hoặc giấy mềm thấm khô nhẹ nhàng, chấm chấm chứ đừng chà tới chà lui. Vùng đó luôn khô thoáng thì vết nứt mới chịu lành.

Ngâm nước ấm – mẹo dân gian mà rất có lý

Đây là cách giảm đau và hỗ trợ làm lành đơn giản nhất tại nhà. Cô chú chuẩn bị một chậu nước ấm, nhiệt độ cỡ tắm em bé – ấm dễ chịu thôi, không nóng bỏng. Ngồi ngâm trực tiếp vùng hậu môn vào chậu nước khoảng 10-15 phút.

Mỗi ngày làm 2-3 lần, đặc biệt là sau khi đi ngoài và trước lúc đi ngủ. Nước ấm giúp cơ vòng hậu môn giãn ra, máu lưu thông tốt hơn, búi trĩ bớt căng tức, vết nứt dịu đau hẳn. Ngâm xong nhớ thấm thật khô.

Đừng ngồi lì một chỗ

Ngồi yên hàng giờ làm máu dồn ứ ở vùng hậu môn, trĩ nặng thêm. Cứ ngồi chừng một tiếng, cô chú đứng dậy đi lại vài phút. Buổi tối có thể chườm ấm hoặc xoa nhẹ lưng dưới cho thư giãn gân cốt.

Xoa bụng và vận động nhẹ – đẩy phân đi từ bên trong

Có cô chú gặp tôi than thật lòng: ‘Thầy ơi tôi đi lại khó, đau khớp, vận động sao nổi?’. Không sao đâu cô chú. Ta có những cách rất nhẹ, ngồi hay nằm đều làm được, mà vẫn giúp ruột co bóp khỏe hơn để đẩy phân đi – bớt được một phần gánh nặng cho lần đi ngoài.

Xoa bụng theo chiều kim đồng hồ

Cô chú nằm ngửa, co nhẹ hai chân cho bụng mềm ra. Xoa hai lòng bàn tay vào nhau cho ấm lên. Rồi đặt tay xoa thành vòng tròn trên bụng, theo đúng chiều kim đồng hồ – đây là chiều đi của phân trong ruột già. Bắt đầu từ vùng bụng dưới bên phải, vòng lên rồi sang trái và xuống dưới.

Xoa khoảng 100 vòng, chừng 5 phút, lực nhẹ nhàng thôi đừng ấn mạnh. Làm lúc sáng ngủ dậy hoặc tối trước khi ngủ, mỗi ngày 1-2 lần. Lưu ý: không xoa bụng nếu cô chú vừa mới mổ bụng, đang mang thai, hoặc đang đau bụng dữ dội chưa rõ nguyên nhân.

Đạp xe trên không và đi bộ chia nhỏ

Nằm ngửa, hai chân đưa lên, làm động tác đạp xe trên không 20-30 vòng. Động tác này ép nhẹ vào bụng, kích thích ruột mà không cần đứng dậy.

Cô chú nào còn đi lại được thì cố gắng đi bộ khoảng 30 phút mỗi ngày, chia thành 2-3 lần, mỗi lần 10-15 phút sau bữa ăn. Người yếu chân thì ngồi trên ghế co duỗi chân, vươn vai cũng tốt. Vận động chính là ‘liều thuốc’ tự nhiên đánh thức nhu động ruột.

Chăm phần gốc: làm mềm phân và cân bằng vi sinh từ bên trong

Cô chú thử nhìn lại cả chặng vừa rồi: ăn rau, uống nước, ngồi đúng tư thế, ngâm ấm – ta đã chăm phần ngọn và phần thân của vòng luẩn quẩn. Nhưng còn một cái gốc sâu hơn, ít người để ý tới: hệ vi sinh đường ruột. Tuổi càng cao, lợi khuẩn trong ruột càng hao đi, ruột vì thế dễ táo và đầy hơi hơn.

Bổ sung lợi khuẩn tự nhiên thì dễ thôi: mỗi ngày một hộp sữa chua sau bữa ăn, thêm vài món lên men quen thuộc trong mâm cơm. Lợi khuẩn khỏe thì ruột co bóp nhịp nhàng hơn, phân thành khuôn mềm hơn.

Còn về thuốc, cô chú nhớ giúp tôi điều này: nhóm thuốc nhuận tràng kích thích, mấy loại thuốc xổ mạnh, nếu dùng kéo dài dễ làm ruột trở nên ‘lười’, giảm đáp ứng rồi sinh lệ thuộc. Thuốc xổ chỉ giải quyết phần ngọn. Có dùng thuốc nhuận tràng thì nên theo hướng dẫn của dược sĩ hoặc bác sĩ, đừng tự ý dùng dài ngày.

Với cô chú lớn tuổi vừa táo bón vừa chớm trĩ, mục tiêu là làm mềm phân một cách dịu nhẹ và bền, đồng thời chăm lại hệ vi sinh – chứ không phải ‘tống’ cho ra bằng mọi giá. Đi theo hướng đó, nhiều cô chú chọn bổ sung thêm sản phẩm dạng synbiotic, tức là kết hợp chất xơ hòa tan với lợi khuẩn ngay trong cùng một sản phẩm, ví dụ như Insotac Gold của INFO PHARMA.

Insotac Gold có chất xơ hòa tan và lợi khuẩn dạng bào tử, góp phần hỗ trợ nhuận tràng, hỗ trợ làm giảm tình trạng táo bón và hỗ trợ cải thiện hệ vi sinh đường ruột – tức là chăm vào đúng cái gốc làm mềm phân và cân bằng đường ruột, nhờ đó cô chú đỡ phải rặn. Khi pha, cô chú dùng nước nguội hoặc ấm dưới 40 độ, khuấy tan uống ngay, rồi uống thêm một cốc nước lọc nữa cho chất xơ nở mềm phân. Đây là thực phẩm bảo vệ sức khỏe, chỉ có vai trò hỗ trợ, không phải là thuốc và không thay thế thuốc chữa bệnh.

Khi nào ra máu, đau nhiều thì phải đi khám ngay

Phần này tôi nói chậm lại, mong cô chú nghe cho thật kỹ. Mọi cách ở trên là để chăm sóc và phòng ngừa khi tình trạng còn nhẹ. Nhưng có những dấu hiệu cô chú tuyệt đối không được tự xử lý ở nhà, không được tặc lưỡi ‘để vài hôm rồi tự khỏi’.

Những dấu hiệu cờ đỏ – đi khám, đừng chần chừ

• Đi ngoài ra máu nhiều, máu chảy thành giọt, thành tia, hoặc máu lẫn trong phân chứ không chỉ một vệt trên giấy.
• Đau bụng dữ dội, đau vùng hậu môn ngày một tăng, đau không chịu nổi.
• Sút cân nhanh không rõ lý do, người mệt mỏi xanh xao.
• Tự nhiên táo bón mới xuất hiện ở người lớn tuổi – đang đi bình thường bỗng nhiên táo, hoặc thói quen đi ngoài thay đổi đột ngột.

Vì sao phải cẩn thận đến thế? Vì chảy máu khi đi ngoài có thể do trĩ, do nứt hậu môn, nhưng cũng có thể là dấu hiệu của bệnh lý nặng hơn ở đường ruột. Chỉ có bác sĩ thăm khám trực tiếp mới phân biệt được. Cô chú đừng dùng bất cứ sản phẩm hỗ trợ nào để trì hoãn việc đi khám khi đã có cờ đỏ.

Còn nếu táo bón cứ kéo dài dai dẳng dù đã chỉnh ăn uống, cô chú nên đọc thêm Táo bón kéo dài nguy hiểm thế nào để hiểu vì sao không nên để lâu. Đi khám sớm không phải chuyện gì to tát, nó giúp cô chú yên tâm và xử lý đúng từ đầu.

Đọc thêm trong chuỗi bài táo bón ở người cao tuổi

Đây là bài số 8 trong chuỗi 20 bài tôi viết riêng về táo bón ở người cao tuổi. Cô chú đọc thêm các bài liên quan để hiểu cho trọn vẹn:

• 4 gốc rễ gây táo bón ở tuổi 50+
• Rặn mạnh và nguy cơ tim mạch, đột quỵ
• Tập đi vệ sinh đúng giờ lấy lại phản xạ
• Táo bón kéo dài nguy hiểm thế nào

Câu hỏi cô chú hay gặp về táo bón và bệnh trĩ

Táo bón có thật sự gây ra bệnh trĩ không?

Táo bón là một trong những nguyên nhân thúc đẩy bệnh trĩ rõ nhất. Phân khô cứng khiến cô chú phải rặn mạnh, áp lực dồn xuống làm các tĩnh mạch vùng hậu môn giãn phình thành búi trĩ, đồng thời cào rách da gây nứt hậu môn. Trĩ và nứt lại làm đi ngoài đau, sinh ra nhịn đi, khiến táo bón nặng thêm. Vì vậy mối liên hệ táo bón và bệnh trĩ là vòng luẩn quẩn, muốn xử lý trĩ ở người cao tuổi thì trước hết phải cắt được táo bón bằng cách làm mềm phân.

Đi ngoài ra máu do táo bón có nguy hiểm không?

Một vệt máu nhỏ trên giấy thường do vết nứt hậu môn hoặc trĩ khi phân cứng đi qua, có thể cải thiện khi phân mềm trở lại. Nhưng nếu máu chảy nhiều, thành giọt thành tia, máu lẫn trong phân, kèm đau dữ dội hay sút cân, thì cô chú phải đi khám ngay, không được tự xử lý ở nhà. Chảy máu khi đi ngoài có nhiều nguyên nhân, chỉ bác sĩ thăm khám mới phân biệt chính xác được.

Bị trĩ rồi thì nên ngồi đi vệ sinh thế nào cho đỡ đau?

Cô chú kê một chiếc ghế nhỏ cao khoảng 20cm dưới chân, gác chân lên cho đầu gối cao hơn hông và hơi cúi người – tư thế này giống ngồi xổm, làm thẳng đoạn ruột cuối nên phân ra dễ, gần như không phải rặn. Tuyệt đối không rặn nín hơi mà hãy thở ra từ từ bằng miệng. Mỗi lần ngồi tối đa 5-10 phút, không mang điện thoại vào kẻo ngồi lâu rặn nhiều làm trĩ nặng thêm.

Ngâm nước ấm có giúp giảm đau trĩ và nứt hậu môn không?

Ngâm nước ấm là cách giảm đau và hỗ trợ làm lành đơn giản tại nhà. Cô chú dùng chậu nước ấm dễ chịu (không nóng bỏng), ngồi ngâm vùng hậu môn khoảng 10-15 phút, mỗi ngày 2-3 lần, nhất là sau khi đi ngoài và trước khi ngủ. Nước ấm giúp cơ vòng giãn ra, máu lưu thông tốt hơn, búi trĩ bớt căng và vết nứt dịu đau. Ngâm xong nhớ thấm thật khô để vùng đó luôn khô thoáng.

Kết luận

Cô chú thấy đấy, táo bón và bệnh trĩ rốt cuộc chỉ là một cái vòng quay, mà vòng nào cũng có chỗ để cắt. Cắt ngay ở mắt xích gốc – làm mềm phân – bằng đủ nước, đủ rau đúng loại, cộng thêm ngồi đúng tư thế, không rặn nín hơi, vệ sinh nhẹ nhàng và ngâm ấm. Làm đều mỗi ngày, kiên trì vài tuần thôi, cô chú sẽ thấy mỗi lần đi ngoài nhẹ nhõm hơn hẳn, bớt đau, bớt sợ.

Và xin nhớ giúp tôi điều quan trọng nhất: hễ thấy ra máu nhiều, đau dữ dội hay sút cân thì đi khám ngay, đừng chần chừ. Hiểu đúng, làm đúng thì mới sống khỏe được, cô chú nhé. Có gì cần tư vấn thêm, cô chú cứ gọi cháu Tuấn qua hotline 0929 197 777.

Bài viết mang tính chia sẻ kiến thức, không thay thế cho việc thăm khám và chỉ định của bác sĩ. Khi có dấu hiệu bất thường về sức khỏe, cô chú hãy đến cơ sở y tế để được tư vấn cụ thể.