Táo bón sau tai biến: Điều người nhà cần biết để chăm đúng, tránh nguy hiểm

Ba giờ chiều, chuông điện thoại cháu reo. Đầu dây bên kia là giọng một người con gái, run run, gần như nghẹn lại. Bố cô vừa xuất viện sau cơn tai biến, nằm một chỗ chưa đầy một tuần. Cụ than bụng căng như trống, mót đi mà mãi không ra được. Cô kể mà cháu nghe rõ cả tiếng thở gấp: bố nằm rặn, mặt đỏ tía như quả gấc chín, mồ hôi rịn ướt cả trán, còn cô thì đứng bên thành giường, hai tay cứ xoắn vào nhau. “Cháu ơi, có được để bố rặn không? Rặn mạnh thế lỡ làm sao thì sao? Hay tôi gọi cấp cứu luôn bây giờ?” Cháu nghe mà thương. Táo bón sau tai biến đẩy biết bao nhiêu gia đình vào đúng cái thế đó — sợ, rối, và chẳng biết đâu mới là việc đúng để làm.

Cháu là Tuấn, Thạc sĩ Dược học, hơn 25 năm đứng cạnh bệnh nhân và người nhà của họ. Trong bài này cháu nói thẳng với cô chú ba điều về táo bón sau tai biến: vì sao người vừa qua tai biến cứ nằm xuống là ruột ì ra, cái chuyện rặn mạnh nó nguy hiểm đến đâu, và người nhà làm gì mỗi ngày để bố mẹ đi vệ sinh nhẹ hơn, an toàn hơn. Không phải chờ đến lần tái khám mới dám hỏi. Cô chú cầm điện thoại đọc bên giường bệnh cũng làm theo được.

Nguyên nhân gây táo bón sau tai biến

Có bác gọi cháu, giọng nhẹ tênh: “Táo mấy hôm ấy mà, kệ nó vài bữa tự thông thôi cháu.” Cháu phải can ngay. Ở người tai biến, chuyện đâu có đơn giản thế. Nó không phải một nguyên nhân, mà là ba, bốn cái chồng lên nhau cùng một lúc. Mỗi cái kéo một tay, khiến cái ruột vốn đã yếu lại càng ì thêm ra. Muốn gỡ, phải hiểu từng cái một.

Nằm lâu — nhu động ruột gần như đứng im

Ruột co bóp được là nhờ cả cơ thể vận động. Mình đi lại, xoay người, cái ruột cũng theo đó mà nhúc nhích. Người nằm bất động thì cái ruột cũng “nằm” theo — nhu động giảm hẳn đi. Phân bò chậm rề rề trong đại tràng, mà thành ruột thì cứ rút nước ra mãi. Nằm càng lâu, phân càng khô. Càng khô lại càng khó đẩy. Đây là cái gốc số một của táo bón sau tai biến: toàn thân bất động thì nhu động ruột yếu theo.

Thuốc điều trị sau tai biến làm táo nặng thêm

Sau tai biến, bệnh nhân phải uống thuốc dài ngày. Một số thuốc huyết áp nhóm chẹn canxi, vài loại thuốc giảm đau, đôi khi cả thuốc chống đông — đều có thể làm chậm ruột hoặc làm phân khô hơn. Cháu xin cô chú nhớ giúp cháu một điều: đây không phải cụ uống sai thuốc, mà là tác dụng phụ đã được biết đến từ lâu. Thấy táo mà tự ý cắt thuốc điều trị của cụ thì nguy to. Đừng bao giờ tự bỏ, tự đổi liều. Cô chú cứ ghi lại vào một tờ giấy — cụ táo mấy ngày, đang uống thuốc gì — rồi đến lần khám gần nhất đưa bác sĩ điều trị xem, để bác sĩ cân nhắc hướng xử lý. Việc đổi thuốc là của bác sĩ, không phải của mình.

Mất phản xạ tự chủ — “ruột biết mà người không làm được”

Với cụ liệt nặng, đường thần kinh từ não xuống mấy cơ tống phân có khi đã bị tổn thương. Phân “đã đến cửa” rồi đấy, nhưng cơ thể không nhận được tín hiệu để rặn, hoặc có rặn thì cơ đáy chậu cũng không chịu đáp. Loại này là loại táo bón khó nhất, cháu nói thật lòng. Người nhà một mình xoay xở không đủ đâu — cần bác sĩ phục hồi chức năng đánh giá riêng cho cụ, rồi mới có cách.

Uống ít nước vì sợ tiểu đêm, sợ mất công

Cái này cháu gặp nhiều lắm, mà thương lắm. Con cái thương bố mẹ thật đấy, nhưng lại vô tình làm hại — ngại thay tã, ngại đêm hôm phải dậy đỡ cụ đi, nên lẳng lặng bớt nước của cụ đi. Kết quả ngược hẳn lại: cơ thể thiếu nước, ruột càng rút nước từ phân ra, phân cứng như đá. Cụ nằm lâu vẫn cần đủ 1,5–2 lít nước mỗi ngày. Mẹo là chia nhỏ ra 8–10 lần, mỗi lần 150–200ml. Rải đều như vậy thì cụ không bị tiểu dồn một lúc, mà ruột vẫn có đủ nước để làm mềm phân. Đủ nước là việc đơn giản nhất mà cũng bị bỏ quên nhiều nhất.

Nguy cơ của táo bón do tai biến

Cô chú đọc đến đây thì dừng lại một nhịp. Chậm thôi. Đây là điều quan trọng nhất cả bài — và cũng là điều mà nhiều gia đình chưa từng được ai nói cho biết, mãi đến khi có chuyện mới giật mình.

Cô chú để ý cơ chế này. Lúc cụ rặn mạnh, áp lực trong ổ bụng vọt lên đột ngột, dồn máu về tim, rồi tim lại đẩy ngược lên não. Người khỏe mạnh, mạch máu còn dẻo dai thì chẳng sao. Nhưng người vừa qua cơn tai biến thì khác hẳn. Mạch máu não đang trong giai đoạn tổn thương, mong manh, dễ co thắt thất thường. Một cú rặn mạnh lúc này có thể kéo huyết áp tăng vọt, làm tăng nguy cơ chảy máu não hoặc tắc mạch thêm một lần nữa. Nói cho dễ hình dung: cụ đang gắng đẩy cục phân ra ngoài, mà vô tình có thể đẩy chính mình vào cơn tai biến thứ hai. Cùng một cú gồng.

Chuyện rặn mạnh khi đi cầu làm tăng nguy cơ tim mạch, đột quỵ đã được ghi nhận trong y văn. Cô chú muốn hiểu sâu hơn thì đọc thêm bài Rặn mạnh khi đi vệ sinh và nguy cơ tim mạch, đột quỵ. Cháu nhắc lại một lần nữa cho chắc: đây không phải cháu dọa, không phải lo xa. Đây là thứ cần phòng ngay từ cái ngày đầu tiên bố mẹ được đưa về nhà.

• Đừng bao giờ để cụ tự rặn một mình mà không có ai bên cạnh. Luôn có người trông chừng.
• Nếu cụ đỏ mặt, gồng cứng quá 10 phút mà vẫn không ra — dừng lại ngay, gọi điều dưỡng hoặc bác sĩ. Tuyệt đối đừng thúc cụ cố thêm.
• Cả chiến lược chăm sóc gói gọn trong một câu: làm phân mềm đến mức cụ không cần rặn mạnh. Mềm được thì mọi thứ nhẹ đi. Cả bài này chỉ xoay quanh đúng một mục tiêu đó.

Vì sao uống nước đều nhưng vẫn bị táo bón?

“Cháu ơi, nhà tôi cho cụ uống nước đều rồi mà vẫn táo là sao?” — cô chú hỏi cháu câu này suốt ngày. Cháu thường hỏi ngược lại: uống thế nào, uống lúc nào? Hỏi ra mới vỡ lẽ. Nhiều nhà lượng thì đủ thật, mà cách uống lại sai. Đổ ào một cốc to buổi trưa, rồi cả buổi chiều không đụng đến giọt nào — thì ruột đâu được cấp nước đều đặn. Nó khát lúc nào không ai hay.

• Lượng mục tiêu: 1,5–2 lít mỗi ngày, tức khoảng 8–10 ly loại 200ml, chia đều từ sáng đến chiều. Hạn chế uống nhiều sau 19 giờ để cụ đỡ tiểu đêm, người nhà cũng đỡ vất.
• Loại nước tốt nhất: nước lọc ấm, nước canh loãng, nước trái cây pha loãng như đu đủ, lê, mận — mấy loại này có sorbitol tự nhiên, kéo nước vào ruột. Tránh nước ngọt có gas và cà phê đặc, hai thứ này lợi bất cập hại.
• Cách cho uống: cụ nuốt kém thì dùng ống hút hoặc cốc có đầu vòi; đỡ cụ nghiêng đầu nhẹ 30–45 độ, đừng cho uống lúc đang nằm thẳng đơ vì rất dễ sặc. Mỗi lần chừng 100–150ml, nhấp từng ngụm nhỏ, không vội. Cụ sặc một lần là sợ, lần sau càng ngại uống.
• Cữ nước vàng buổi sáng: cụ vừa mở mắt, cho ngay 1 ly nước ấm 200ml. Ly nước này đánh thức phản xạ ruột–dạ dày, thường 15–30 phút sau bữa sáng là cụ mót đi. Cữ này quý nhất, đừng bỏ.

Kỹ thuật xoa bụng đúng cách khi bị táo bón do tai biến

“Cháu ơi, tôi nghe nói xoa bụng cho đi cầu được, nhưng xoa thế nào mới đúng?” Câu này cháu nhận không biết bao nhiêu lần rồi. Cháu nói thật: xoa bụng có tác dụng thật, nó kích thích ruột co bóp từ bên ngoài. Nhưng phải xoa đúng chiều, đúng lực. Xoa bừa thì cụ dễ chịu được chốc lát chứ ruột không nhúc nhích thêm được bao nhiêu. Đây chính là chỗ nhiều người làm sai nhất — sai một ly, đi một dặm.

Kỹ thuật xoa đúng (theo chiều ruột già)

• Tư thế: cho cụ nằm ngửa, thả lỏng bụng, co gối lên nhẹ nếu được. Bụng có mềm thì tay xoa mới ăn, chứ bụng gồng thì xoa vô ích.
• Hướng xoa: theo chiều kim đồng hồ. Bắt đầu từ góc dưới bên phải bụng, đi lên dọc sườn phải, vòng ngang qua trên rốn, xuống bên trái, rồi vòng xuống vùng bụng dưới bên trái. Đây đúng là đường phân đi trong ruột — xoa cùng chiều thì như đẩy hàng theo băng chuyền, thuận cả.
• Lực tay: cả lòng bàn tay áp nhẹ, bàn tay ấm càng tốt. Không ấn thốc, không day dí vào một điểm. Cảm giác vừa đủ ấm bụng, cụ thấy dễ chịu chứ tuyệt đối không đau.
• Số vòng: 30–50 vòng liên tục, mỗi buổi chừng 5–7 phút. Cứ đều tay, chậm rãi, đừng vội vàng.
• Thời điểm: tốt nhất là sau bữa sáng 30 phút, hoặc buổi tối trước khi cụ ngủ. Làm đều mỗi ngày, đừng nghỉ bữa nào — cái này phải kiên trì mới thấy kết quả.

Cụ nào chưa tự xoa được thì người nhà xoa thay. Cô chú cứ coi việc xoa bụng như một phần cố định của buổi sáng, đặt nó vào lịch nằm cạnh việc thay tư thế, tập vật lý trị liệu. Mấy phút mỗi ngày thôi, mà đổi lại cụ đỡ khổ hơn nhiều. Cháu đã thấy nhiều nhà kiên trì được nửa tháng, cụ đi nhẹ hẳn.

Cách đi vệ sinh đúng cách cho người bị táo bón do đột quỵ

Người nằm lâu thì hầu như phải đi cầu ngay trên giường, hoặc trên cái ghế bô kê bên. Mà mấy tư thế đó lại chẳng thuận cho ruột tống phân chút nào. Cái khó là ở đấy. Nhưng chỉ cần vài chỉnh nhỏ, không tốn một đồng, mà cải thiện thấy rõ ngay.

• Nếu cụ ngồi được ghế bô: kê thêm một cái ghế đẩu thấp chừng 20cm dưới chân cụ, sao cho đầu gối nhô cao hơn hông. Tư thế này gần giống ngồi xổm ngày xưa, làm ống trực tràng thẳng ra, phân trôi dễ hơn hẳn mà cụ không phải rặn mạnh.
• Nếu cụ chỉ nằm được: khi cho đi cầu, đỡ cụ nằm nghiêng nhẹ sang bên trái. Đoạn ruột cuối nằm ở phía bên trái người, nghiêng trái là để trọng lực đỡ một tay, phân xuôi theo dễ hơn.
• Khung giờ cố định: tập cho cụ đi ngay sau bữa sáng, vì đó là lúc phản xạ ruột–dạ dày mạnh nhất trong cả ngày. Cứ đặt đúng giờ đó mỗi ngày, kể cả hôm cụ chưa buồn đi — dần dà cơ thể quen nhịp, đến giờ là muốn đi.
• Đừng thúc, đừng hối cụ: 10 phút chưa ra thì cho nghỉ, hôm sau làm lại. Cô chú đứng cạnh giục “nhanh lên, ra chưa” là cơ hậu môn của cụ co thắt lại ngay, càng khó ra hơn. Bình tĩnh, nhẹ nhàng mới được việc.

Bài Táo bón ở người nằm lâu, ít đi lại có thêm nhiều hướng dẫn về ăn uống và vận động cho người nằm giường. Cô chú nào đang chăm cụ nằm một chỗ thì nên đọc thêm, nó bổ trợ cho bài này.

Bổ sung chất xơ cho người bị táo bón do đột quỵ

Đến đây có cô chú sẽ thở dài đánh thượt: bố tôi nuốt còn khó, răng rụng gần hết, ăn toàn cháo loãng với ống xông, lấy đâu ra chất xơ mà bổ hả cháu? Cháu hiểu chứ. Nhưng có cách. Bí quyết là chọn đúng loại thực phẩm nấu mềm được mà vẫn nhiều xơ — chứ không phải nhét cả bó rau cứng vào bắt cụ nhai.

Rau nhầy — bôi trơn ruột từ bên trong

• Mồng tơi, rau đay, rau dền: nấu canh loãng hoặc xay nhuyễn trộn vào cháo. Cái chất nhầy trong mấy loại rau này bôi trơn thành ruột, phân trơn thì ra dễ hơn. Mỗi bữa một chén canh rau nhầy chừng 200ml là ổn.
• Khoai lang luộc nhuyễn: nhiều chất xơ hòa tan, lại mềm, dễ nuốt, tán vào cháo là xong. Mỗi ngày một củ nhỏ khoảng 100g.

Trái cây mềm có sorbitol — kéo nước vào ruột

• Đu đủ chín: một khoanh vừa khoảng 150g sau bữa sáng. Đu đủ vừa có enzyme papain hỗ trợ tiêu hóa, vừa có sorbitol giữ nước cho phân.
• Chuối tiêu chín mềm: xay nhuyễn hoặc tán với sữa, mỗi ngày một quả. Nhớ chọn chuối thật chín nhé cô chú, tránh chuối còn xanh vì tannin trong chuối xanh lại gây táo, phản tác dụng.
• Lê: gọt vỏ, hấp cho mềm rồi xay nhuyễn. Lê nhiều pectin hòa tan, dịu với ruột, ít gây đầy hơi, hợp với cụ bụng yếu.

Tránh những gì làm táo nặng thêm

• Chuối xanh, ổi xanh, bánh mì trắng, cơm nếp, ăn dồn nhiều thịt đỏ trong một bữa — mấy thứ này làm phân cứng thêm, cô chú để ý bớt lại cho cụ.

Sản phẩm insotac gold dành cho người bị táo bón do đột quỵ

Có gia đình làm đủ cả rồi — xoa bụng mỗi sáng, cho uống nước đều, nấu rau nhầy, kê ghế chỉnh tư thế — mà cụ vẫn 3–4 ngày liền không đi được. Cháu hiểu cái cảm giác bất lực đó, đứng nhìn bố mẹ khó chịu mà không biết làm gì thêm. Ruột người nằm lâu, người tai biến, yếu hơn ruột người thường nhiều lắm. Có lúc tự nó không kham nổi, cần thêm một tay đỡ từ bên ngoài.

Nhiều nhà nghĩ ngay đến thuốc xổ mạnh cho nhanh việc. Cháu can. Với người sau tai biến, thuốc nhuận tràng kích thích mạnh dễ gây mất nước, rối loạn điện giải, tụt huyết áp — lại thêm một mối nguy nữa chồng lên cái nền đã yếu. Việc dùng loại thuốc nào là phải để bác sĩ điều trị quyết, đừng tự mua về dùng. Hướng an toàn hơn nhiều là bổ sung chất xơ hòa tan cùng lợi khuẩn. Chất xơ giữ nước làm phân mềm dần, tạo thành khối để ruột có cái mà co bóp nhẹ nhàng, cụ đi được mà không phải gồng rặn.

Trong nhóm này, Insotac Gold (số công bố 5872/2020/ĐKSP) là một lựa chọn tiện cho người tai biến, chủ yếu vì cái dạng của nó. Nó là cốm pha nước hương dưa bở — dạng uống chứ không phải nuốt viên, hợp với cụ nuốt kém, cụ răng yếu. Công thức phối chất xơ hòa tan (FOS, gôm Acacia, mủ trôm, sorbitol) với lợi khuẩn bào tử sống được qua acid dạ dày. Cái điểm cháu để ý nhất cho người tai biến là chỗ này: sorbitol giữ nước trong phân, giúp làm mềm phân để phân dễ ra hơn, bớt phải rặn — đúng với cái mục tiêu mà cả bài này theo đuổi từ đầu: đừng để cụ phải rặn mạnh.

Cách dùng gợi ý cho bệnh nhân tai biến: hòa 1–2 gói vào 100–150ml nước ấm dưới 40 độ C — nhớ đừng dùng nước nóng vì sẽ ảnh hưởng lợi khuẩn — khuấy tan, cho cụ uống từ từ qua ống hút hoặc muỗng, xong tráng thêm một cốc nước lọc. Một điều bắt buộc không được quên: uống cách các thuốc điều trị tai biến ít nhất 2 giờ, để không ảnh hưởng hấp thu thuốc của cụ. Liều khởi đầu 1–2 gói mỗi ngày. Và quan trọng nhất — trước khi cho cụ dùng, cô chú nói với bác sĩ điều trị một tiếng, để bác sĩ gật đầu rồi hãy dùng. Sức khỏe cụ là bác sĩ nắm, mình chỉ là người chăm.

Insotac Gold là thực phẩm bảo vệ sức khỏe, không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh. Cháu nói lại lần nữa cho rõ ràng: nó chỉ là một tay đỡ nhẹ nhàng bên cạnh phác đồ của bác sĩ, chứ không thay được thuốc điều trị, và mọi thay đổi trong cách chăm cụ đều nên hỏi bác sĩ trước.

Cần tư vấn thêm, cô chú gọi hotline 0929 197 777 (Insotac Gold — INFO PHARMA), có người nghe máy hướng dẫn cụ thể cho từng trường hợp.

Cảnh báo những dấu hiệu nguy hiểm không nên chủ quan

Táo bón sau tai biến, phần lớn chăm được tại nhà nếu mình làm đúng. Nhưng có những dấu hiệu mà cô chú vừa thấy là phải gọi bác sĩ hoặc đưa cụ đến cơ sở y tế ngay, đừng đợi đến lần tái khám định kỳ. Cháu liệt kê thật rõ ra đây. Cô chú in ra, dán ngay cạnh giường cụ cũng được — lúc rối lên có cái mà nhìn.

• Đi ngoài ra máu — máu đỏ tươi, hoặc màu nâu đen như bã cà phê. Đây có thể là dấu hiệu chảy máu trong đường tiêu hóa, không được chủ quan.
• Đau bụng dữ dội, bụng cứng chướng lên — nghi tắc ruột. Lúc này tuyệt đối không cho cụ dùng thêm bất cứ thứ gì, đưa đi cấp cứu ngay.
• Sút cân nhanh không rõ lý do trong vài tuần — cần đưa cụ đi khám để loại trừ bệnh lý nặng ẩn phía sau.
• Táo bón kéo dài quá một tuần dù đã làm đủ mọi cách ở trên — cần bác sĩ đánh giá lại, có khi phải thụt tháo hoặc xử lý khối phân bị kẹt cứng.
• Cụ đột ngột thay đổi thói quen đại tiện sau một thời gian đã ổn định — báo bác sĩ điều trị ngay, đừng chủ quan bỏ qua.

Con cái chăm bố mẹ sau tai biến thường lủi thủi một mình với cả tá câu hỏi trong đầu, chẳng biết hỏi ai. Bài Cha mẹ già táo bón, con cái nên làm gì sẽ cho cô chú thêm vài hướng dẫn thực tế về vai trò của người chăm.

Xem thêm

• Táo bón ở người nằm lâu, ít đi lại
• Cha mẹ già táo bón, con cái nên làm gì
• Rặn mạnh khi đi vệ sinh và nguy cơ tim mạch, đột quỵ
• Insotac Gold là gì, thành phần gồm những gì

Câu hỏi thường gặp về táo bón sau tai biến

Người tai biến có dùng thuốc nhuận tràng mạnh được không?

Phải hỏi bác sĩ điều trị trước đã, cô chú đừng tự quyết. Thuốc nhuận tràng kích thích mạnh như bisacodyl hay senna liều cao dễ gây mất nước, mất điện giải, có thể làm tụt huyết áp — nguy hiểm với người vừa qua tai biến. Hướng an toàn hơn thường là bổ sung chất xơ hòa tan, tăng nước, xoa bụng, hoặc dùng thuốc làm mềm phân theo đúng chỉ định của bác sĩ. Tuyệt đối đừng tự mua thuốc xổ về dùng cho cụ.

Bệnh nhân ăn qua ống xông, làm sao bổ sung chất xơ?

Nhờ bác sĩ hoặc điều dưỡng điều chỉnh công thức ăn xông sao cho có thêm chất xơ hòa tan. Ngoài ra có thể hòa cốm chất xơ như Insotac Gold vào nước rồi bơm qua ống xông một lượng nhỏ — nhưng phải hỏi điều dưỡng trước để chắc chắn không làm tắc hay ảnh hưởng đường xông của cụ. Việc gì liên quan đến ống xông cũng nên có người chuyên môn xem qua.

Xoa bụng có làm bệnh nhân tai biến đau không?

Không đau nếu làm đúng — lòng bàn tay áp nhẹ, đi theo chiều kim đồng hồ, không ấn thốc. Vừa xoa vừa nhìn mặt cụ, hỏi cụ có khó chịu chỗ nào không. Nếu cụ nhăn mặt kêu đau, bụng cứng lên, hoặc vùng bụng có vết thương chẳng hạn vừa mổ, thì dừng ngay và báo bác sĩ, đừng cố xoa thêm.

Bao lâu sau tai biến thì táo bón mới cải thiện?

Không có con số chung đâu cô chú — tùy mức độ liệt và tốc độ hồi phục vận động của từng người. Thường khi cụ bắt đầu ngồi dậy được và tập vật lý trị liệu, cái ruột cũng khỏe dần lên theo. Trong lúc cụ còn nằm bất động, cô chú đặt mục tiêu vừa phải thôi: giúp cụ đi được 1 lần mỗi 2–3 ngày mà không phải rặn mạnh — như thế đã là tốt rồi, đừng sốt ruột.

Kết luận

Táo bón sau tai biến không phải chuyện nhỏ, nhưng cũng không phải chuyện đành bó tay ngồi nhìn. Cô chú nhớ giúp cháu mấy việc gốc: xoa bụng đúng chiều mỗi sáng, cho uống đủ nước chia nhỏ cả ngày, kê ghế đẩu chỉnh tư thế khi cụ ngồi bô, trộn rau nhầy mềm vào từng bữa. Từng việc nghe đơn giản, nhưng cộng lại đủ sức đổi khác trong vài ngày. Và cái đích lớn nhất, cháu nhắc lần cuối cho cô chú khắc vào lòng: đừng để cụ phải rặn mạnh — an toàn cho mạch máu não luôn phải đặt lên trên hết. Cần thêm hỗ trợ thì hỏi bác sĩ điều trị, đừng tự ý dùng thuốc mạnh, cũng đừng tự bỏ hay đổi thuốc của cụ. Cô chú muốn hỏi thêm về cách làm phân mềm dịu cho người nhà, cứ gọi cháu ở số 0929 197 777. Hiểu đúng • Dùng đúng • Sống khỏe.

Insotac Gold là thực phẩm bảo vệ sức khỏe, không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh. Hiệu quả có thể khác nhau tùy theo cơ địa mỗi người. Nội dung bài viết mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và chỉ định của bác sĩ điều trị.