ĐỘT QUỴ CẦN LÀM GÌ? 3 ĐIỀU PHẢI LÀM NGAY, 4 ĐIỀU TUYỆT ĐỐI KHÔNG ĐƯỢC LÀM VÀ 4 CÁCH NHẬN BIẾT SỚM

Theo thống kê của Bộ Y tế, Việt Nam mỗi năm có hơn 200.000 ca đột quỵ mới, và con số này vẫn đang gia tăng. Đột quỵ là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong và tàn phế, không chỉ ở người cao tuổi mà đang có xu hướng trẻ hóa nhanh chóng. Câu hỏi “đột quỵ cần làm gì” không còn là vấn đề của riêng người bệnh, mà là kỹ năng sống còn mà mọi người cần nắm rõ để có thể cứu người và tự cứu mình.

Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu rõ:

3 việc phải làm ngay lập tức khi gặp người bị đột quỵ
4 việc tuyệt đối không nên làm
4 cách phát hiện sớm đột quỵ

Tất cả kiến thức đều được tổng hợp từ các hướng dẫn y khoa uy tín và khuyến cáo của Hiệp hội Đột quỵ Thế giới (WSO), nhằm giúp bạn biết chính xác đột quỵ cần làm gì để tăng cơ hội sống và giảm di chứng cho người bệnh.

Contents

1. Vì sao cần biết đột quỵ cần làm gì?

Đột quỵ, hay tai biến mạch máu não, xảy ra khi lưu lượng máu cung cấp cho não bị gián đoạn, khiến tế bào não thiếu oxy và chết dần chỉ sau vài phút. Có hai dạng chính:

Đột quỵ nhồi máu não (thiếu máu não cục bộ): chiếm khoảng 80% các ca, do cục máu đông làm tắc mạch máu não.
Đột quỵ xuất huyết não: do vỡ mạch máu khiến máu tràn vào mô não, gây tổn thương nghiêm trọng.

Khi đột quỵ xảy ra, mỗi phút trôi qua, gần 2 triệu tế bào não bị chết đi vĩnh viễn. Nếu không cấp cứu kịp thời, người bệnh có thể tử vong hoặc tàn phế suốt đời. Chính vì vậy, việc hiểu rõ đột quỵ cần làm gì ngay trong “giờ vàng” (3–4,5 giờ đầu) sẽ quyết định cơ hội hồi phục của người bệnh.

Không ít trường hợp đáng tiếc xảy ra vì người thân không biết đột quỵ cần làm gì, tự ý sơ cứu sai cách như cạo gió, chích máu đầu ngón tay, cho uống thuốc hay nước khiến bệnh tình thêm nguy kịch. Việc cấp cứu đúng – đủ – kịp thời chính là “chìa khóa vàng” để cứu não, cứu người.

2. 3 điều phải làm ngay khi gặp người bị đột quỵ

Khi có người xung quanh (hoặc chính bản thân bạn) xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ đột quỵ, điều quan trọng nhất là bình tĩnh và hành động đúng theo 3 bước dưới đây.

Bước 1: Gọi ngay cấp cứu 115 – hành động đầu tiên và quan trọng nhất

Khi hỏi đột quỵ cần làm gì đầu tiên, câu trả lời duy nhất và chính xác là gọi cấp cứu 115 ngay lập tức.

Cung cấp địa chỉ chính xác, triệu chứng, thời gian khởi phát cho tổng đài.
Nếu ở khu vực xa bệnh viện, nhờ hàng xóm hoặc người gần đó hỗ trợ di chuyển.
Không chần chừ “đợi xem có đỡ không” vì mỗi phút trôi qua là hàng triệu tế bào não mất đi.

Xe cấp cứu có nhân viên y tế được huấn luyện và trang thiết bị phù hợp, giúp người bệnh được hỗ trợ y khoa ngay trên đường đi – điều mà việc tự chở bằng xe máy hoặc taxi không thể đảm bảo.

so-cuu — Khi có người bị đột quỵ thì cần gọi cấp cứu ngay lập tức

Bước 2: Đặt bệnh nhân nằm nghiêng an toàn, giữ đường thở thông thoáng

Khi đợi cấp cứu đến, hãy đặt người bệnh nằm nghiêng sang một bên, đầu cao 30–45 độ, nới lỏng cổ áo, thắt lưng để dễ thở.

Nếu bệnh nhân có nôn, lấy khăn sạch lau nhẹ, tránh để chất nôn tràn vào đường thở.
Nếu co giật, không dùng tay cạy miệng, chỉ đặt vật mềm như khăn cuộn giữa hai hàm răng để tránh cắn lưỡi.
Luôn trấn an tinh thần, giữ không khí yên tĩnh và tránh làm bệnh nhân di chuyển nhiều.

Tư thế nằm nghiêng giúp ngăn sặc, giúp máu lưu thông dễ hơn lên não và giảm áp lực nội sọ.

Bước 3: Theo dõi hơi thở và nhịp tim – sẵn sàng hỗ trợ nếu ngừng thở

Quan sát xem người bệnh có thở đều không. Nếu ngừng thở hoặc mất mạch, cần tiến hành ép tim ngoài lồng ngực (CPR) ngay lập tức:

Ép với nhịp 100–120 lần/phút, sâu 5cm.
Nếu biết kỹ thuật, có thể kết hợp hà hơi thổi ngạt.
Trong khi chờ xe cấp cứu, có thể gọi lại 115 để được hướng dẫn CPR qua điện thoại.

Việc giữ cho não được cung cấp oxy liên tục trong những phút đầu là cực kỳ quan trọng để cứu sống bệnh nhân đột quỵ.

3. 4 điều tuyệt đối không được làm khi sơ cứu đột quỵ

Bên cạnh những việc cần làm, người chứng kiến cũng phải tránh tuyệt đối 4 sai lầm sau, vì chúng có thể khiến tình trạng tồi tệ hơn.

1. Không cho bệnh nhân ăn uống hoặc uống thuốc

Khi não bị tổn thương, khả năng nuốt giảm mạnh. Việc cho người bệnh ăn, uống nước, uống thuốc có thể khiến họ bị sặc, tắc đường thở, viêm phổi.

Đặc biệt, tuyệt đối không tự ý cho dùng aspirin hoặc thuốc chống đông, vì không biết loại đột quỵ là nhồi máu hay xuất huyết. Nếu bệnh nhân bị xuất huyết não, thuốc này có thể khiến chảy máu nặng hơn, đe dọa tính mạng.

Giải pháp an toàn: chỉ nên mang theo thuốc đang dùng của bệnh nhân đến bệnh viện để bác sĩ nắm được thông tin điều trị.

2. Không châm kim, nặn máu, hay cạo gió

Đây là sai lầm phổ biến trong dân gian khi sơ cứu đột quỵ. Nhiều người nghĩ chích máu ở đầu ngón tay, dái tai sẽ “hạ huyết áp” hay giúp tỉnh lại, nhưng thực tế không có cơ sở khoa học.

Hành động này làm mất thời gian quý giá trong “giờ vàng” cấp cứu, thậm chí gây nhiễm trùng, chảy máu khó cầm nếu bệnh nhân đang rối loạn đông máu.

Khi hỏi “đột quỵ cần làm gì”, hãy nhớ: chỉ có gọi cấp cứu, không chích máu, không cạo gió, không châm cứu.

3. Không xoa bóp, bấm huyệt, đánh cảm

Nhiều người nhầm đột quỵ với cảm lạnh hoặc “trúng gió”, dẫn đến hành động xoa bóp, cạo gió. Điều này không những không giúp máu lên não mà còn gây tổn thương vùng cơ, xương và dây thần kinh vốn đang bị thiếu máu.

Đột quỵ là tình trạng khẩn cấp về thần kinh, không phải bệnh cảm mạo thông thường. Vì vậy, đột quỵ cần làm gì không phải là xoa bóp, mà là giữ yên bệnh nhân và đưa đi cấp cứu ngay.

4. Không trì hoãn đưa đi bệnh viện

Khoảng thời gian từ khi khởi phát đến khi được điều trị bằng thuốc tiêu sợi huyết (tPA) chỉ khoảng 4,5 giờ. Sau mốc này, khả năng hồi phục giảm đáng kể.

Nhiều người vì chủ quan hoặc ngại tốn kém mà trì hoãn, khiến bệnh nhân mất cơ hội sống sót. Do đó, trong mọi tình huống nghi ngờ, đột quỵ cần làm gì duy nhất là đưa người bệnh đến bệnh viện có chuyên khoa thần kinh càng sớm càng tốt.

4. 4 cách phát hiện sớm đột quỵ

Biết cách nhận biết đột quỵ sớm sẽ giúp bạn hành động nhanh trong “giờ vàng”. Dưới đây là 4 dấu hiệu nhận biết điển hình, dựa theo quy tắc FAST (Face – Arm – Speech – Time).

1. Quan sát khuôn mặt (Face)

Yêu cầu người nghi ngờ đột quỵ mỉm cười hoặc nói chuyện. Nếu nụ cười bị méo, một bên miệng xệ xuống, hoặc mặt lệch hẳn một bên, đó là dấu hiệu rõ ràng của liệt cơ mặt – biểu hiện sớm của đột quỵ.

2. Kiểm tra cánh tay (Arm)

Yêu cầu người bệnh giơ hai tay lên cùng lúc. Nếu một bên tay rơi xuống hoặc không thể nhấc lên, có thể đã bị yếu liệt nửa người – dấu hiệu đặc trưng của đột quỵ.

Nghiên cứu cho thấy 97% người bị đột quỵ có dấu hiệu tay yếu rõ rệt, nên đây là bài kiểm tra rất quan trọng.

3. Kiểm tra giọng nói (Speech)

Yêu cầu bệnh nhân nói một câu đơn giản như “Tôi tên là…”. Nếu họ nói ngọng, líu lưỡi, khó phát âm, hoặc không nói được – đó là dấu hiệu rối loạn ngôn ngữ do tổn thương vùng ngôn ngữ của não.

Khoảng 96% bệnh nhân đột quỵ gặp khó khăn trong nói hoặc hiểu lời, nên đây cũng là cách phát hiện rất đáng tin cậy.

4. Kiểm tra lưỡi (Tongue)

Yêu cầu bệnh nhân thè lưỡi ra. Nếu lưỡi bị lệch sang một bên, khả năng cao đã bị liệt cơ lưỡi do đột quỵ.

Dân gian thường gọi đây là bài kiểm tra “Cười – Nói – Giơ tay – Lè lưỡi”, cực kỳ dễ nhớ, có thể giúp bất kỳ ai, kể cả trẻ nhỏ, nhận biết người bị đột quỵ chỉ trong vài giây.

Nếu xuất hiện 1 trong 4 dấu hiệu trên, hãy nghi ngờ đột quỵ và gọi cấp cứu ngay – đừng chờ đợi.

5. Khi nào cần nghi ngờ đột quỵ?

Ngoài 4 dấu hiệu trên, đột quỵ cần làm gì còn phụ thuộc vào việc nhận biết các triệu chứng khác:

Đột ngột nhức đầu dữ dội, choáng váng.
Mất thị lực tạm thời ở một hoặc hai mắt.
Khó đi lại, loạng choạng, mất thăng bằng.
Tê bì đột ngột ở mặt, tay hoặc chân, đặc biệt là một bên cơ thể.

Nếu bạn hoặc người thân gặp bất kỳ triệu chứng nào, đừng cố “nghỉ ngơi cho đỡ”, mà hãy xử trí như đang bị đột quỵ thật sự – vì trong cấp cứu thần kinh, hành động sớm luôn tốt hơn chậm trễ.

6. Đột quỵ cần làm gì sau khi cấp cứu?

Sau khi được điều trị cấp cứu ổn định, đột quỵ cần làm gì tiếp theo để phục hồi và phòng ngừa tái phát? Dưới đây là các bước quan trọng:

1. Tuân thủ điều trị của bác sĩ

Uống thuốc đúng liều, đúng giờ, không tự ý ngưng. Các thuốc thường bao gồm thuốc chống kết tập tiểu cầu, thuốc huyết áp, thuốc hạ mỡ máu hoặc kiểm soát tiểu đường.

2. Tập phục hồi chức năng sớm

Sau 24–48 giờ, bệnh nhân nên được hướng dẫn vận động nhẹ, tránh teo cơ và cứng khớp. Các bài tập vật lý trị liệu sẽ giúp lấy lại sức mạnh, cải thiện ngôn ngữ và khả năng vận động.

3. Duy trì chế độ dinh dưỡng hợp lý

Ăn nhiều rau xanh, trái cây, cá béo (omega-3), hạn chế muối, đường và chất béo bão hòa. Uống đủ nước và tránh rượu bia, thuốc lá – những yếu tố nguy cơ hàng đầu gây đột quỵ tái phát.

4. Kiểm soát các bệnh nền

Theo dõi huyết áp, đường huyết, cholesterol định kỳ. Nếu mắc tăng huyết áp, tiểu đường hay rối loạn mỡ máu, cần điều trị và theo dõi chặt chẽ.

7. Cách phòng ngừa đột quỵ tái phát

Khi đã biết đột quỵ cần làm gì, điều quan trọng tiếp theo là phòng tránh tái phát bằng lối sống khoa học:

Kiểm tra sức khỏe định kỳ 6 tháng/lần.
Giữ huyết áp ổn định (<130/80 mmHg).
Tập thể dục nhẹ nhàng mỗi ngày (đi bộ, yoga, khí công).
Ngủ đủ giấc, giảm stress và tránh thức khuya.
Không hút thuốc, hạn chế rượu bia.

Phòng ngừa chủ động chính là “hàng rào bảo vệ” tốt nhất trước khi đột quỵ có cơ hội xảy ra.

8. Tổng kết: Đột quỵ cần làm gì để cứu người đúng cách

Hiểu và ghi nhớ những nguyên tắc cơ bản dưới đây có thể cứu sống người thân trong tình huống khẩn cấp:

✅ 3 việc cần làm ngay:

Gọi cấp cứu 115.
Đặt bệnh nhân nằm nghiêng, giữ đường thở thông thoáng.
Theo dõi nhịp thở, hỗ trợ hô hấp nếu cần.

⛔ 4 điều không được làm:

Không cho ăn uống hoặc uống thuốc.
Không châm kim, cạo gió, chích máu.
Không xoa bóp, di chuyển mạnh.
Không trì hoãn đưa đi bệnh viện.

⚠️ 4 dấu hiệu nhận biết sớm:

Méo miệng.
Yếu liệt tay chân.
Nói ngọng, nói khó.
Lưỡi lệch.

Chỉ cần nhớ 3 từ khóa “BÌNH TĨNH – NHANH CHÓNG – ĐÚNG CÁCH”, bạn đã nắm được toàn bộ nguyên tắc khi gặp tình huống đột quỵ cần làm gì để cứu người.

Kết luận

Đột quỵ có thể cướp đi mạng sống trong vài phút, nhưng nếu biết đột quỵ cần làm gì, bạn có thể giúp người thân sống sót và hồi phục kỳ diệu.
Hãy ghi nhớ khẩu hiệu:

“Méo miệng – Yếu tay chân – Nói ngọng – Gọi cấp cứu ngay!”

Mỗi hành động đúng lúc có thể cứu cả một cuộc đời. Hãy trang bị kiến thức về đột quỵ cần làm gì, chia sẻ cho người thân, đồng nghiệp và cộng đồng để cùng nhau giảm thiểu hậu quả của căn bệnh nguy hiểm này.