Chăm sóc táo bón cho người bệnh Parkinson, sa sút trí tuệ: cẩm nang cho người nhà

Có một cảnh cháu Tuấn gặp đi gặp lại trong các buổi tư vấn. Người con gái ngồi trước mặt, giọng vừa thương vừa bất lực: mẹ cháu bị Parkinson mấy năm nay, tay run, đi lại chậm, mà khổ nhất là cái khoản đi ngoài. Bốn, năm ngày mới đi một lần. Bụng cứ chướng lên, ăn không nổi, đêm trằn trọc. Mẹ thì lẫn rồi, hỏi có buồn đi không cụ cũng lắc đầu, đến lúc bụng đau quặn mới ú ớ. Cả nhà xoay quanh một chuyện tưởng nhỏ mà hóa ra lớn.

Cô chú ạ, táo bón người Parkinson và người sa sút trí tuệ không giống táo bón thông thường đâu. Nó là hệ quả của chính căn bệnh, cộng thêm thuốc điều trị, cộng thêm việc cụ hay quên uống nước, quên cả cảm giác buồn đi. Nên gánh nặng dồn hết lên vai người chăm. Bài này cháu viết cho chính cô chú, những người con, người vợ, người chồng đang ngày ngày lo cho người thân của mình, để biết làm gì cho đúng và cho nhẹ đầu.

Về tác giả: Bài viết được biên soạn bởi Thạc sĩ Dược học Lê Minh Tuấn (Tuấn Thầy Thuốc) — tốt nghiệp Đại học Dược Hà Nội, hơn 25 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực dược và tư vấn chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Nội dung mang tính chia sẻ kiến thức, không thay thế chỉ định của bác sĩ điều trị.

Vì sao người Parkinson, sa sút trí tuệ lại táo bón nặng đến vậy

Nhiều cô chú nghĩ cụ táo bón chỉ vì ăn ít rau. Đúng một phần thôi. Nhưng gốc rễ sâu hơn thế nhiều.

Bệnh Parkinson không chỉ làm run tay chân, nó còn làm chậm cả hệ thần kinh điều khiển ruột. Ruột vốn co bóp đẩy phân đi, nay co bóp yếu và chậm hẳn, phân nằm lâu trong ruột bị rút nước nên khô cứng lại. Đây chính là hai trong bốn gốc rễ gây táo bón mà cháu hay nói: nhu động ruột yếu, và phân khô cứng do nằm lâu bị rút nước. Cô chú muốn hiểu kỹ bốn gốc này có thể đọc thêm bài 4 gốc rễ gây táo bón ở tuổi 50+.

Chưa hết. Thuốc điều trị Parkinson (nhóm chứa levodopa và mấy thuốc kèm theo) bản thân nó cũng làm ruột chậm lại, đường tiêu hóa ì ạch hơn. Ở người sa sút trí tuệ, một số thuốc an thần, chống trầm cảm cũng làm khô và táo. Mà thuốc thì buộc phải uống để giữ bệnh chính, nên táo bón gần như đi kèm, tránh không được.

Rồi cộng thêm ba cái khó của tuổi già: cụ ngại uống nước vì sợ tiểu đêm, ít vận động vì đi lại khó, ăn ít rau vì nhai nuốt kém. Riêng người sa sút trí tuệ còn nặng hơn một bậc. Cụ quên luôn cả cảm giác buồn đi, phân tới cửa mà không có phản xạ tống ra, hoặc quên mất là mình mấy ngày chưa đi. Từng ấy thứ chồng lên nhau, nên táo bón mới dai dẳng như vậy.

Nhắc uống nước theo cữ: việc quan trọng nhất mà cũng khó nhất

Cô chú để ý mà xem. Người bệnh Parkinson và sa sút trí tuệ hầu như không tự đòi nước bao giờ. Cụ không thấy khát, hoặc quên mất, có cụ còn sợ uống vào lại phải đi tiểu nhiều nên nhịn. Mà phân muốn mềm thì bắt buộc phải đủ nước. Cháu hay ví chất xơ trong ruột như miếng bọt biển: có nước nó mới nở ra, đẩy phân đi; thiếu nước nó vón cục lại, bụng càng chướng.

Cách nhắc nước cho người nhà làm theo được ngay

• Đặt mục tiêu khoảng 1,5 lít nước mỗi ngày cho cụ (trừ khi bác sĩ dặn hạn chế nước do bệnh tim, thận thì theo lời bác sĩ). Chia nhỏ ra, đừng ép uống một lúc nhiều cụ sẽ sặc, nhất là người nuốt kém.
• Chia thành cữ cố định gắn với sinh hoạt: 1 ly khi cụ vừa ngủ dậy, 1 ly giữa buổi sáng, 1 ly trước bữa trưa, 1 ly đầu giờ chiều, 1 ly xế chiều. Mỗi ly khoảng 150-200ml thôi.
• Ly nước ấm buổi sáng lúc mới dậy là quan trọng nhất, nó khơi phản xạ đi ngoài rất tốt. Cô chú tập cho cụ uống ly này đều mỗi sáng.
• Sợ tiểu đêm thì dồn nước vào buổi sáng và trưa, sau 7 giờ tối giảm bớt, chỉ nhấp vừa đủ. Như vậy cụ vẫn đủ nước ban ngày mà đêm ngủ yên. Cháu có bài riêng về mẹo này, cô chú xem uống nước đúng cách mà không lo tiểu đêm.
• Với cụ nuốt khó hoặc hay sặc: cho uống từng ngụm nhỏ, ngồi thẳng lưng, nghiêng đầu hơi cúi xuống khi nuốt (đừng ngửa cổ). Có thể dùng nước ấm, nước ép loãng, hoặc súp cho dễ đưa vào.
• Người sa sút trí tuệ hay quên, người chăm nên đặt báo thức điện thoại theo cữ, hoặc dán tờ giấy đánh dấu mỗi ly đã uống, để cuối ngày biết cụ được bao nhiêu nước.

Đồ ăn mềm mà vẫn giàu chất xơ cho cụ nhai nuốt kém

Cái khó của người chăm là cụ nhai nuốt yếu, nên hay nấu mềm, nấu nhừ. Mà món nhừ thì thường lại ít xơ. Cụ thiếu xơ, càng táo. Bài toán là làm sao vừa mềm dễ nuốt, vừa đủ xơ. Nghe thì khó, nhưng có cách.

Viện Dinh dưỡng Quốc gia khuyến nghị mỗi ngày cần khoảng 20-25g chất xơ, mà nhiều cụ ăn chưa được một nửa. Nhưng cô chú nhớ giúp cháu một điều: tăng xơ phải tăng từ từ và phải kèm đủ nước. Chứ tăng xơ đột ngột mà nước không đủ thì phân càng vón, bụng càng chướng, phản tác dụng.

Những món vừa mềm vừa nhuận tràng nên có trong bữa của cụ

• Rau nhiều chất nhầy, trơn ruột, nấu mềm dễ nuốt: mồng tơi, rau đay, rau dền, rau khoai lang. Băm nhỏ hoặc nấu canh nhừ cho cụ dễ ăn.
• Khoai lang luộc chín mềm (luộc cả vỏ càng tốt), dằm ra cho cụ ăn. Vừa mềm vừa nhiều xơ.
• Trái cây mềm giàu sorbitol kéo nước vào ruột làm mềm phân: đu đủ chín, chuối tiêu chín dằm nhuyễn, thanh long, lê chín mềm, mận khô ngâm cho nở. Kiwi cũng tốt, nhiều chất xơ và đã được nghiên cứu về tác dụng nhuận tràng, cô chú dằm nhuyễn cho cụ.
• Sữa chua mỗi ngày một hộp: vừa mềm dễ ăn, vừa bổ sung lợi khuẩn. Tuổi càng cao lợi khuẩn trong ruột càng thưa, dễ táo bón đầy hơi, nên nguồn lên men tự nhiên như sữa chua rất có ích.
• Cách chế biến cho cụ nhai nuốt kém: hấp hoặc luộc nhừ rồi xay/dằm, nấu thành cháo rau, sinh tố trái cây pha loãng. Vẫn giữ được xơ mà cụ nuốt trôi.

Cô chú muốn xem đầy đủ danh sách món nên ăn thì đọc thêm bài táo bón nên ăn gì, cháu liệt kê chi tiết hơn ở đó.

Vận động hỗ trợ khi cụ đi lại khó khăn

Ruột cũng lười theo khi mình ngồi lì một chỗ. Người Parkinson đi lại chậm và khó, người sa sút trí tuệ thì có khi cả ngày ngồi hoặc nằm, nên ruột càng ì. Vận động, dù nhẹ thôi, cũng giúp kích thích ruột co bóp trở lại.

Những cách vận động người nhà làm cùng cụ

• Nếu cụ còn đi được: dìu cụ đi bộ chậm trong nhà hoặc sân, chia 2-3 lần trong ngày, mỗi lần 5-10 phút. Đi sau bữa ăn khoảng 20-30 phút càng tốt, giúp ruột hoạt động.
• Nếu cụ ngồi xe lăn hoặc yếu chân: cho cụ ngồi ghế, tập nhấc từng chân lên hạ xuống, xoay cổ chân, mỗi động tác 10 lần, ngày 2 buổi.
• Xoa bụng cho cụ: đặt lòng bàn tay ấm lên bụng, xoa nhẹ theo chiều kim đồng hồ (từ phải sang trái, theo hướng ruột già) quanh rốn, khoảng 5 phút, ngày 2 lần sáng và tối. Đây là cách đơn giản mà kích thích nhu động rất hiệu quả với người nằm nhiều.
• Với cụ nằm liệt giường: người nhà nhẹ nhàng co duỗi gối cụ về phía bụng như đạp xe chậm, mỗi bên 10 lần, ngày vài lượt. Vừa chống cứng khớp vừa giúp ruột.

Lập giờ đi vệ sinh và theo dõi số ngày đi ngoài

Đây là phần cháu tâm đắc nhất khi chăm người Parkinson và sa sút trí tuệ. Vì cụ đã mất phản xạ, hoặc quên cả cảm giác buồn đi, nên người nhà phải chủ động lập giờ và ghi chép thay cụ. Ruột có một điều hay: nó thích thói quen. Cứ tập đúng giờ, dần dần ruột sẽ quen mà đi đúng cữ.

Cách lập giờ đi vệ sinh cho cụ

• Bước 1: Chọn một khung giờ cố định mỗi ngày, tốt nhất là sau bữa sáng khoảng 20-30 phút, vì lúc này ruột được kích thích mạnh nhất (phản xạ dạ dày, ruột).
• Bước 2: Trước đó cho cụ uống 1-2 ly nước ấm để khơi phản xạ.
• Bước 3: Dìu cụ vào nhà vệ sinh, cho ngồi bồn cầu đúng giờ đó, dù cụ nói không buồn đi cũng cứ ngồi thử. Kê một cái ghế thấp cho cụ gác chân, tư thế hơi gập gối cao hơn hông giúp phân ra dễ hơn.
• Bước 4: Cho cụ ngồi tối đa 5-10 phút thôi, đừng để lâu. Ngồi lâu rặn nhiều dễ sinh trĩ. Không đưa điện thoại, sách báo cho cụ giải trí kẻo ngồi lì.
• Bước 5: Dặn cụ (và làm mẫu) cách rặn đúng: thở ra từ từ bằng miệng, gồng nhẹ bụng dưới để đẩy, tuyệt đối không nín hơi gồng đỏ mặt. Cái này cực kỳ quan trọng với người bệnh, cháu nói kỹ ở mục an toàn phía dưới.
• Bước 6: Kiên trì lặp lại đúng giờ đó mỗi ngày, kể cả hôm cụ đã đi rồi. Sau 2-4 tuần ruột sẽ dần quen nếp.

Theo dõi số ngày đi ngoài

• Lập một cuốn sổ nhỏ hoặc tờ lịch treo tường, mỗi ngày cụ đi ngoài thì đánh dấu, ghi phân cứng hay mềm. Vì cụ không tự nhớ, người nhà phải ghi thay.
• Nếu cụ quá 3 ngày chưa đi, cần tăng cường nước, xơ, xoa bụng, và báo bác sĩ nếu kéo dài. Đừng để đến khi bụng chướng căng, cụ bỏ ăn mới xử lý.

Cô chú muốn hiểu sâu hơn cách rèn lại nếp này, cháu có bài riêng tập đi vệ sinh đúng giờ lấy lại phản xạ.

An toàn: cờ đỏ phải đi khám và cảnh báo rặn mạnh

Phần này cô chú đọc kỹ giúp cháu. Vì với người Parkinson và sa sút trí tuệ, cụ không tự kêu đau rõ ràng được, nên người nhà phải là người canh gác thay cụ.

Rặn mạnh nguy hiểm hơn cô chú nghĩ

Khi cụ rặn mạnh và nín hơi, huyết áp tăng vọt trong tích tắc. Với người tuổi cao, nhất là cụ có huyết áp cao, bệnh tim, hoặc từng tai biến, cú tăng áp đột ngột này có thể khởi phát một biến cố tim mạch hay đột quỵ ngay trong nhà vệ sinh. Đây là điều cháu lo nhất. Vì vậy phải tập cho cụ rặn đúng: thở ra từ từ bằng miệng, gồng nhẹ bụng dưới, không nín hơi gồng đỏ mặt. Cô chú tìm hiểu thêm ở bài rặn mạnh khi đi vệ sinh và nguy cơ tim mạch, đột quỵ.

Những dấu hiệu cờ đỏ, phải đưa cụ đi khám ngay

• Đi ngoài ra máu, hoặc phân đen như bã cà phê.
• Cụ đau bụng dữ dội, quằn quại (để ý nét mặt, tiếng rên, vì cụ có thể không nói được).
• Sút cân nhanh không rõ lý do.
• Táo bón mới xuất hiện đột ngột, hoặc đột nhiên nặng lên nhiều so với trước.
• Bụng chướng căng cứng, nhiều ngày không đi, không trung tiện, nôn ói (có thể là dấu hiệu tắc ruột, cần cấp cứu).

Gặp mấy dấu hiệu này thì tuyệt đối không được dùng thực phẩm bảo vệ sức khỏe hay mẹo dân gian để trì hoãn, phải đưa cụ đi khám ngay. Cô chú xem thêm táo bón khi nào phải đi khám để nắm rõ.

Khi nào cân nhắc hỗ trợ thêm, và điều bắt buộc phải nhớ

Nhiều cô chú hỏi cháu: chăm đủ nước, đủ xơ, tập giờ rồi mà cụ vẫn khó đi, có dùng thêm được gì không? Cháu xin nói thật lòng, và nói cho đúng luật.

Với người bệnh Parkinson và sa sút trí tuệ, điều BẮT BUỘC trước tiên là: đừng tự ý cho cụ dùng thêm bất kỳ sản phẩm nào, kể cả thực phẩm bảo vệ sức khỏe hay thuốc nhuận tràng, mà chưa hỏi bác sĩ đang điều trị cho cụ. Lý do rất quan trọng: cụ đang uống thuốc Parkinson và nhiều thuốc khác, có nguy cơ tương tác thuốc. Đặc biệt thuốc Parkinson (levodopa) rất nhạy với những thứ uống cùng lúc, có thể bị ảnh hưởng hấp thu. Nên mọi thứ thêm vào đều phải được bác sĩ của cụ đồng ý.

Về hướng chăm sóc lâu dài, cháu vẫn ưu tiên gốc rễ: đủ nước, ăn mềm giàu xơ tăng từ từ, vận động và xoa bụng, lập giờ đi vệ sinh. Đây mới là nền tảng bền, chứ không phải thúc ruột bằng thuốc nhuận tràng kích thích. Vì loại đó thúc được một lần rồi dễ khiến ruột lệ thuộc, cô chú xem thuốc nhuận tràng có gây lệ thuộc.

Nếu bác sĩ đồng ý hỗ trợ đường ruột

Trường hợp cụ táo bón do nhu động ruột chậm và hệ vi sinh mất cân bằng (rất hay gặp ở người Parkinson), một số gia đình được bác sĩ tư vấn bổ sung nhóm hỗ trợ đường ruột dạng synbiotic, tức là kết hợp lợi khuẩn với chất xơ hòa tan. Insotac Gold là một sản phẩm thuộc nhóm này: có chất xơ hòa tan (FOS, gôm Acacia), chất giữ nước làm mềm phân (sorbitol, mủ trôm) và lợi khuẩn dạng bào tử có ‘áo giáp’ sống sót qua acid dạ dày, giúp hỗ trợ nhuận tràng, hỗ trợ làm giảm tình trạng táo bón và hỗ trợ cải thiện hệ vi sinh đường ruột. Cơ chế của nó là hỗ trợ dịu nhẹ mà bền, không thúc ép như thuốc nhuận tràng kích thích.

Nhưng với người bệnh Parkinson, sa sút trí tuệ thì cháu nhấn mạnh hai điều BẮT BUỘC. Một: phải hỏi và được bác sĩ điều trị của cụ đồng ý trước khi dùng, vì nguy cơ tương tác với thuốc Parkinson và các thuốc khác cụ đang uống. Hai: nếu dùng thì phải uống cách xa thuốc điều trị ít nhất 2 giờ, và pha vào nước nguội, cho cụ uống chậm tránh sặc. Cụ có bệnh nền như tiểu đường nặng, bệnh thận thì càng phải hỏi bác sĩ kỹ vì sản phẩm có đường chức năng. Đây là thực phẩm bảo vệ sức khỏe, chỉ hỗ trợ, không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh.

Câu hỏi cô chú hay hỏi cháu Tuấn

Táo bón người Parkinson có phải do thuốc gây ra không, ngừng thuốc có hết không?

Táo bón người Parkinson do nhiều nguyên nhân cộng lại: bản thân bệnh làm nhu động ruột chậm, thuốc điều trị có tác dụng phụ làm ruột ì, cộng thêm cụ ít vận động và uống ít nước. Nhưng cô chú tuyệt đối không được tự ý ngừng hay giảm thuốc Parkinson để mong hết táo, vì thuốc đó giữ bệnh chính cho cụ, ngừng rất nguy hiểm. Hãy chăm gốc rễ bằng nước, xơ, vận động, lập giờ đi vệ sinh; nếu táo nặng thì báo bác sĩ điều trị để bác sĩ cân nhắc, chứ không tự quyết định.

Cụ nhà tôi lẫn, không biết buồn đi ngoài, làm sao để cụ đi đều?

Với người sa sút trí tuệ mất cảm giác buồn đi, người nhà phải chủ động lập giờ thay cụ. Chọn một khung giờ cố định, tốt nhất sau bữa sáng 20-30 phút, cho cụ uống 1-2 ly nước ấm rồi dìu vào ngồi bồn cầu dù cụ nói không buồn đi. Kê ghế gác chân cho tư thế gập gối, ngồi tối đa 5-10 phút. Kiên trì lặp lại mỗi ngày đúng giờ đó, sau 2-4 tuần ruột sẽ dần quen nếp. Đồng thời ghi sổ theo dõi số ngày cụ đi ngoài vì cụ không tự nhớ được.

Cụ nuốt kém, sợ sặc, làm sao cho đủ nước và đủ chất xơ?

Cho cụ uống từng ngụm nhỏ, ngồi thẳng lưng, hơi cúi đầu khi nuốt chứ không ngửa cổ, chia thành nhiều cữ nhỏ trong ngày. Chất xơ thì chọn cách chế biến mềm: nấu cháo rau mồng tơi rau đay, khoai lang luộc dằm nhuyễn, sinh tố đu đủ chuối kiwi pha hơi loãng, sữa chua mỗi ngày một hộp. Như vậy vẫn giữ được xơ mà cụ nuốt trôi, không bị hóc.

Người bệnh Parkinson có dùng được sản phẩm hỗ trợ nhuận tràng như Insotac Gold không?

Có thể cân nhắc nhóm hỗ trợ đường ruột dạng synbiotic, nhưng với người Parkinson thì BẮT BUỘC phải hỏi và được bác sĩ điều trị của cụ đồng ý trước, vì nguy cơ tương tác với thuốc Parkinson (levodopa) và các thuốc khác cụ đang uống. Nếu bác sĩ đồng ý cho dùng thì phải uống cách xa thuốc điều trị ít nhất 2 giờ, pha vào nước nguội, cho uống chậm tránh sặc. Đây là thực phẩm bảo vệ sức khỏe, chỉ hỗ trợ, không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh.

Kết luận

Chăm một người thân bị Parkinson hay sa sút trí tuệ đã là chuyện vất vả, thêm nỗi lo táo bón nữa thì càng nặng lòng. Nhưng cô chú thấy đấy, phần lớn công việc lại nằm ở những thứ rất đời thường và trong tầm tay mình: nhắc cụ uống nước theo cữ, nấu món mềm mà giàu xơ, xoa bụng vận động cùng cụ, và kiên trì lập giờ đi vệ sinh mỗi sáng. Không cần thứ gì cao siêu cả, chỉ cần đều đặn và để tâm.

Cháu Tuấn luôn tin vào tinh thần Hiểu đúng, Dùng đúng, Sống khỏe. Hiểu đúng vì sao cụ táo để không hoảng, không làm bừa; dùng đúng cách chăm và chỉ thêm sản phẩm khi bác sĩ của cụ đồng ý; để cụ sống những ngày tuổi già nhẹ nhõm hơn, và để chính cô chú, những người con người bạn đời đang gồng gánh, cũng bớt đi một nỗi lo. Cần trao đổi thêm, cô chú cứ gọi cho cháu nhé.

Bài viết mang tính chia sẻ kiến thức, không thay thế cho việc thăm khám và chỉ định của bác sĩ. Khi có dấu hiệu bất thường về sức khỏe, cô chú hãy đến cơ sở y tế để được tư vấn cụ thể.