Cà phê, trà, rượu bia ảnh hưởng thế nào tới táo bón? Cà phê có trị táo bón không?

Sáng nào chú Bảy cũng pha một ly cà phê đặc quánh, ngồi bên hiên nhà nhấp từng ngụm. Chú bảo cháu: “Cà phê xong là tao đi ngoài được, chắc nó nhuận tràng hả cháu?”. Nhưng trưa chú làm thêm ly nữa cho tỉnh, chiều thêm ấm trà đặc tiếp khách, tối vài lon bia với mấy ông bạn. Rồi chú than dạo này bụng cứ ậm ạch, đi ngoài khó hơn hẳn trước. Chú không hiểu vì sao cùng là cà phê mà lúc thì giúp, lúc lại như phản mình.

Nhiều cô chú hỏi cháu Tuấn một câu rất thật: cà phê có trị táo bón không? Cháu nói thẳng luôn, câu trả lời không phải trắng đen. Cà phê, trà, rượu bia, nước ngọt có ga, mỗi thứ động vào đường ruột một kiểu, có thứ giúp, có thứ hại, và phần lớn tùy cô chú uống bao nhiêu, uống lúc nào, có bù đủ nước lọc hay không. Hôm nay cháu ngồi mổ xẻ từng loại cho rõ, để cô chú uống cho đúng, đừng để ly nước trên tay vô tình làm cái bụng khổ thêm.

Về tác giả: Bài viết được biên soạn bởi Thạc sĩ Dược học Lê Minh Tuấn (Tuấn Thầy Thuốc) — tốt nghiệp Đại học Dược Hà Nội, hơn 25 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực dược và tư vấn chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Nội dung mang tính chia sẻ kiến thức, không thay thế chỉ định của bác sĩ điều trị.

Cà phê có trị táo bón không? Vì sao sáng uống là muốn đi ngoài

Chuyện chú Bảy sáng uống cà phê xong là đi ngoài được, không phải chú tưởng tượng ra đâu cô chú ạ. Có cơ sở thật đấy. Cà phê là một trong số ít đồ uống có khả năng kích thích ruột co bóp, nôm na là đánh thức cái ruột đang ngái ngủ buổi sáng dậy làm việc.

Ở một số người, một tách cà phê buổi sáng có thể khơi phản xạ muốn đi ngoài trong vòng vài chục phút. Với những cô chú mà gốc rễ táo bón là nhu động ruột yếu, co bóp kém, cái cú “đánh thức” này đôi khi có ích thật. Nhưng cháu nhấn mạnh chữ “một số người” và chữ “một tách”. Không phải ai uống cũng vậy. Và càng không phải uống càng nhiều thì đi được càng nhiều.

Nhưng gọi cà phê là thuốc trị táo bón thì sai

Cà phê chỉ là cái kích thích tạm thời, nó không sửa được gốc rễ khiến cô chú táo bón. Ruột khô, phân vón cứng, hệ vi sinh mất cân bằng, mấy chuyện đó cà phê chịu. Nó chỉ như tiếng chuông báo thức, ruột dậy được một lúc rồi thôi. Trông chờ vào cà phê để đi ngoài mỗi ngày, giống như sáng nào cũng phải nhờ chuông thật to mới dậy nổi. Về lâu dài không bền đâu.

• Nếu cô chú thấy một tách cà phê sáng giúp mình đi ngoài dễ hơn thì cứ giữ, nhưng đừng tăng lên hai ba tách để mong đi được nhiều hơn.
• Người chưa từng uống cà phê thì không cần vì chuyện này mà tập uống, có nhiều cách nhẹ nhàng hơn để khơi phản xạ ruột, cháu sẽ chỉ ở dưới.

Mặt trái của cà phê: lợi tiểu, uống nhiều dễ làm phân khô hơn

Cái bẫy của chú Bảy nằm ở chỗ chú không dừng lại ở một ly. Sáng một ly, trưa thêm ly cho tỉnh ngủ. Và đây chính là lúc cà phê quay ra chống lại cái ruột của chú.

Cà phê có tính lợi tiểu, nghĩa là nó làm cô chú đi tiểu nhiều hơn, kéo nước ra khỏi cơ thể. Mà cô chú nhớ giúp cháu điều này: phân khô cứng là một trong bốn gốc rễ gây táo bón ở người lớn tuổi. Khi cơ thể thiếu nước, ruột già sẽ rút bớt nước từ phân để bù lại. Thế là phân càng khô, càng cứng, càng khó đi. Uống nhiều cà phê mà không bù nước lọc thì hóa ra lợi bất cập hại.

Chất xơ như miếng bọt biển, thiếu nước thì không nở được

Cháu hay ví chất xơ trong bụng cô chú như miếng bọt biển, phải có đủ nước nó mới nở ra, mới mềm, mới trơn để đẩy phân đi. Cà phê lợi tiểu làm hụt nước thì miếng bọt biển đó cứ khô cong, phân vón lại. Cho nên mới có cái nghịch lý này: một ly cà phê sáng có thể giúp đi ngoài, nhưng ba bốn ly cà phê một ngày lại làm táo bón nặng thêm.

Uống cà phê thế nào cho hợp lý

• Giới hạn tầm 1 đến 2 tách cà phê mỗi ngày là đủ, đừng lấy cà phê thay nước.
• Cứ mỗi tách cà phê, cô chú uống bù thêm 1 đến 2 ly nước lọc để đắp lại phần nước đã mất.
• Không uống cà phê đặc vào buổi chiều tối, vừa mất ngủ vừa làm cơ thể thiếu nước qua đêm, khiến phân sáng hôm sau khô hơn.
• Cô chú bị huyết áp cao, bệnh tim, hay mất ngủ thì càng phải dè chừng cà phê đặc, cháu sẽ nói kỹ ở phần cảnh báo bên dưới.

Trà đặc: nhiều chất chát tannin dễ làm bụng táo hơn

Chiều đến, chú Bảy pha ấm trà đặc quánh ra tiếp khách, uống hết tuần trà này sang tuần trà khác. Nước trà mình đậm đà, thơm, ai mà không mê. Nhưng với cái bụng hay táo của người lớn tuổi, trà đặc lại là một tay không nhẹ nhàng gì đâu.

Trong lá trà, nhất là trà pha đặc và hãm lâu, có nhiều chất chát gọi là tannin, cái vị chát chát làm se se lưỡi đó cô chú. Chất chát này có xu hướng làm se niêm mạc ruột, làm chậm nhu động, nên uống trà quá đặc thường xuyên dễ khiến phân đi chậm hơn, bụng táo hơn. Thêm nữa, trà cũng có chút tính lợi tiểu như cà phê, cũng góp phần làm hụt nước.

Không phải bỏ trà, mà là uống cho khéo

Cháu không bảo cô chú bỏ trà đâu, thú vui bao năm rồi ai nỡ. Cháu chỉ mong cô chú uống khéo lại một chút thôi.

• Pha trà loãng hơn thường lệ, đừng để nước trà đặc quánh, chát gắt.
• Đừng hãm trà quá lâu trong ấm, hãm càng lâu chất chát ra càng nhiều.
• Không uống trà đặc lúc bụng đói và tránh trà đặc vào buổi tối, vừa hại giấc ngủ vừa dễ táo.
• Xen kẽ uống trà với nước lọc, đừng để cả buổi chiều chỉ toàn nạp trà vào người.

Rượu bia và nước ngọt có ga: hai thứ âm thầm rút nước của cô chú

Tối đến chú Bảy làm vài lon bia với bạn, cười nói rôm rả, chẳng ai nghĩ mấy lon bia đó lại liên quan đến chuyện sáng mai ngồi lâu trong nhà vệ sinh. Nhưng nó liên quan đấy cô chú ạ.

Rượu bia làm mất nước, phân khô cứng lại

Rượu và bia có tính lợi tiểu khá mạnh. Uống vào là đi tiểu nhiều, cơ thể mất nước rõ rệt, sáng dậy hay thấy khô miệng, khát cháy cổ là vì vậy. Cơ thể thiếu nước thì ruột già lại rút nước từ phân, phân khô cứng, khó đi. Uống rượu bia nhiều buổi tối, sáng hôm sau táo bón nặng hơn là chuyện rất thường gặp ở các chú.

Nước ngọt có ga: ngọt gắt mà chẳng bù được nước

Nhiều cô chú nghĩ nước ngọt có ga cũng là nước, uống vào là bù nước. Không phải vậy đâu. Nước ngọt có ga nhiều đường, hơi ga gây đầy bụng chướng hơi, uống vào có khi càng khó chịu, mà lượng đường cao lại không tốt cho cô chú có đường huyết cao. Nó không phải là cách bù nước lành mạnh cho đường ruột.

• Rượu bia nên hạn chế, nếu có uống thì uống ít và uống xen với nước lọc, uống xong thì bù thêm một hai ly nước ấm trước khi đi ngủ.
• Nước ngọt có ga nên bỏ hẳn hoặc chỉ thi thoảng, đừng dùng nó để giải khát hằng ngày.
• Thay vì mấy thứ này, giải khát bằng nước lọc, nước ép trái cây tươi ít đường, hoặc nước đun từ trái cây như nước mận khô.

Vậy cô chú nên uống gì? Bù nước đúng cách mà không lo tiểu đêm

Nói đi cũng phải nói lại. Cắt bớt cà phê, trà đặc, rượu bia rồi thì thay bằng gì cho cái ruột trơn tru? Câu trả lời gốc rễ vẫn là nước lọc, thứ rẻ nhất mà quý nhất cho người hay táo bón.

Uống bao nhiêu là đủ

Người lớn tuổi nên uống khoảng 1,5 đến 2 lít nước mỗi ngày, tức tầm 8 ly. Nhiều cô chú ngại uống nước vì sợ tiểu đêm, cháu hiểu chứ, đêm dậy đi tiểu mấy lần mệt bã người. Nhưng cách giải quyết không phải là nhịn uống, mà là uống đúng thời điểm.

Uống nước đúng lịch trong ngày

• Bước 1: Sáng ngủ dậy, uống ngay 1 đến 2 ly nước ấm khi bụng còn đói. Đây là ly nước quan trọng nhất trong ngày, nó khơi phản xạ đi ngoài buổi sáng rất tốt.
• Bước 2: Dồn phần lớn lượng nước vào buổi sáng và buổi trưa, khi cơ thể còn hoạt động nhiều.
• Bước 3: Sau 7 giờ tối thì giảm bớt nước lại, chỉ nhấp vài ngụm nếu khát, để đêm ngủ yên không phải dậy đi tiểu nhiều lần.
• Bước 4: Uống rải đều, mỗi lần một ly nhỏ, đừng dồn một lúc cả chai. Cô chú tham khảo thêm cách uống nước đúng cách mà không lo tiểu đêm.

Song song với nước, cô chú tăng rau nhiều chất nhầy trơn ruột như mồng tơi, rau đay, rau khoai lang, và trái cây giàu sorbitol kéo nước vào ruột làm mềm phân như đu đủ chín, chuối tiêu chín, thanh long, lê, mận khô. Chất xơ mỗi ngày người lớn nên có tầm 20 đến 25g theo khuyến nghị của Viện Dinh dưỡng, mà thật lòng nhiều cô chú ăn chưa được một nửa. Nhưng nhớ giúp cháu: tăng chất xơ phải tăng từ từ và luôn đi kèm uống đủ nước, nếu không phân càng vón, bụng càng chướng. Chi tiết cô chú xem thêm bài táo bón nên ăn gì.

Khi lối sống chỉnh rồi mà ruột vẫn ì ạch

Có những cô chú đã bớt cà phê trà đặc rượu bia, uống nước đủ, ăn rau đủ mà bụng vẫn ì ạch, phân vẫn khô, đi vẫn khó. Nhất là các cô chú tuổi cao, lợi khuẩn trong ruột thưa dần theo năm tháng, nhu động lại yếu, thì đôi khi cần hỗ trợ thêm từ bên trong. Lúc này cô chú có thể tham khảo một sản phẩm hỗ trợ như Insotac Gold. Đây là công thức synbiotic, tức là kết hợp lợi khuẩn có ích dạng bào tử với chất xơ hòa tan trong cùng một gói, giúp hỗ trợ bổ sung lợi khuẩn và chất xơ hỗ trợ nhuận tràng, hỗ trợ làm giảm tình trạng táo bón, hỗ trợ cải thiện hệ vi sinh đường ruột. Trong đó có sorbitol và mủ trôm giữ nước làm mềm phân, chất xơ hòa tan như FOS và gôm Acacia nuôi lợi khuẩn, cùng lợi khuẩn bào tử có lớp áo giáp sống sót qua acid dạ dày. Cách dùng là pha 1 gói vào 100 đến 150ml nước nguội dưới 40 độ C, khuấy tan uống ngay rồi uống thêm một cốc nước lọc, ngày 2 đến 4 gói chia 2 lần. Đây là thực phẩm bảo vệ sức khỏe, chỉ hỗ trợ, không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh. Cô chú đang dùng thuốc điều trị thì uống cách ra ít nhất 2 giờ, và nếu có bệnh nền như tiểu đường, bệnh thận thì nên hỏi ý kiến bác sĩ trước.

Cảnh báo an toàn: khi nào cà phê, trà, rượu bia thành nguy hiểm và khi nào phải đi khám

Phần này cháu xin cô chú đọc kỹ, vì nó liên quan đến an toàn chứ không chỉ chuyện đi ngoài dễ hay khó.

Cô chú bệnh tim, huyết áp cao, mất ngủ phải dè chừng

• Cà phê đặc và trà đặc có thể làm tim đập nhanh, khó ngủ, và ảnh hưởng huyết áp. Cô chú bị huyết áp cao, bệnh tim thì nên hạn chế, đặc biệt không dùng vào buổi chiều tối.
• Táo bón cộng với rặn mạnh vốn đã nguy hiểm cho tim mạch. Nếu lại thêm cà phê đặc kích thích tim, thì càng phải thận trọng. Cô chú đọc thêm bài rặn mạnh khi đi vệ sinh và nguy cơ tim mạch, đột quỵ.
• Nhắc lại cách đi ngoài an toàn: thở ra từ từ bằng miệng, gồng nhẹ bụng dưới để đẩy, tuyệt đối không nín hơi gồng đỏ mặt, vì rặn mạnh nín hơi làm huyết áp tăng vọt trong tích tắc, rất nguy hiểm với người từng tai biến.

Những dấu hiệu cờ đỏ, phải đi khám ngay, không được chần chừ

Dù cô chú điều chỉnh đồ uống thế nào, nếu xuất hiện những dấu hiệu sau thì phải đi khám bác sĩ ngay, không được dùng bất cứ đồ uống hay sản phẩm hỗ trợ nào để trì hoãn việc đi khám:

• Đi ngoài ra máu, hoặc phân đen như bã cà phê.
• Đau bụng dữ dội.
• Sút cân nhanh không rõ lý do.
• Táo bón mới xuất hiện ở người lớn tuổi mà trước đây đi ngoài vẫn bình thường.

Đây là những dấu hiệu cần bác sĩ khám tìm nguyên nhân, không phải chuyện chỉnh ly cà phê hay ấm trà là xong. Cô chú xem kỹ thêm bài táo bón khi nào phải đi khám để biết mình có nằm trong nhóm cần gặp bác sĩ không.

Câu hỏi cô chú hay hỏi cháu Tuấn

Cà phê có trị táo bón không cháu?

Cà phê không phải thuốc trị táo bón cô chú ạ. Một tách cà phê buổi sáng có thể kích thích ruột co bóp, giúp một số người đi ngoài dễ hơn, nhưng nó chỉ là cú đánh thức tạm thời chứ không sửa được gốc rễ gây táo. Ngược lại, uống nhiều cà phê còn lợi tiểu, làm mất nước khiến phân khô cứng hơn. Vậy nên giới hạn 1 đến 2 tách mỗi ngày và nhớ bù nước lọc.

Cháu uống trà đặc hằng ngày có làm táo bón nặng thêm không?

Có thể có ạ. Trà pha đặc và hãm lâu chứa nhiều chất chát tannin làm se niêm mạc ruột, chậm nhu động, cộng thêm tính lợi tiểu nhẹ nên dễ khiến bụng táo hơn. Cô chú không cần bỏ trà, chỉ cần pha loãng hơn, đừng hãm quá lâu, tránh trà đặc lúc đói và buổi tối, xen kẽ với nước lọc là được.

Tối uống vài lon bia có ảnh hưởng đến chuyện đi ngoài sáng hôm sau không?

Có ảnh hưởng đấy cô chú. Rượu bia lợi tiểu mạnh, uống tối là đêm mất nước, sáng dậy khô miệng, ruột già rút nước từ phân bù lại nên phân khô cứng, khó đi. Nếu có uống thì uống ít, xen với nước lọc, và bù thêm một hai ly nước ấm trước khi ngủ.

Cháu nên uống bao nhiêu nước mà không bị tiểu đêm?

Cô chú nên uống khoảng 1,5 đến 2 lít mỗi ngày, tầm 8 ly. Bí quyết để không tiểu đêm là dồn nước vào buổi sáng và trưa, sáng ngủ dậy uống ngay 1 đến 2 ly nước ấm, còn sau 7 giờ tối thì giảm bớt, chỉ nhấp vài ngụm nếu khát. Như vậy vừa đủ nước cho ruột, vừa ngủ yên không phải dậy nhiều lần.

Kết luận

Vậy là cô chú thấy rồi đó, cùng là đồ uống trên tay mỗi ngày nhưng cà phê, trà, rượu bia, nước ngọt có ga lại tác động lên đường ruột theo những cách rất khác nhau. Quay lại câu hỏi đầu bài, cà phê có trị táo bón không? Một tách buổi sáng có thể giúp, nhưng lạm dụng thì lợi tiểu làm khô phân. Trà đặc chát nhiều thì làm chậm ruột. Rượu bia và nước ngọt có ga thì âm thầm rút nước. Chìa khóa nằm ở chỗ uống có chừng mực và luôn nhớ bù đủ nước lọc, đặc biệt là ly nước ấm buổi sáng.

Cháu Tuấn mong cô chú đừng chỉ trông vào một ly cà phê để đi ngoài, mà hãy chăm cái ruột của mình một cách bền bỉ: uống nước đúng lịch, ăn rau và trái cây nhuận tràng, vận động nhẹ, và đi khám ngay khi có dấu hiệu bất thường. Hiểu đúng về từng loại đồ uống, dùng đúng liều lượng và thời điểm, thì cô chú sẽ sống khỏe, đi ngoài nhẹ nhõm mỗi ngày. Hiểu đúng, dùng đúng, sống khỏe, đó là điều cháu luôn muốn gửi tới cô chú.

Bài viết mang tính chia sẻ kiến thức, không thay thế cho việc thăm khám và chỉ định của bác sĩ. Khi có dấu hiệu bất thường về sức khỏe, cô chú hãy đến cơ sở y tế để được tư vấn cụ thể.