Thuốc huyết áp, canxi, sắt gây táo bón: hiểu để dùng cho đúng, đừng vội bỏ thuốc

Có một cô ngoài bảy mươi, huyết áp cao mấy năm, sáng nào cũng một viên nhỏ màu trắng bác sĩ kê. Huyết áp thì êm. Nhưng cô than với cháu Tuấn: ‘Cháu ơi, dạo này cô ba bốn ngày mới đi ngoài một lần, bụng ậm ạch, phân khô cứng như sỏi.’ Cô nghi thuốc, rồi tự bỏ một hôm cho ‘ruột nhẹ’. May con cái phát hiện kịp. Chứ bỏ thuốc huyết áp kiểu đó là đùa với tính mạng.

Chuyện của cô không hiếm đâu. Rất nhiều cô chú không biết chính vài viên thuốc mình uống mỗi ngày lại là thủ phạm âm thầm. Thuốc huyết áp gây táo bón, viên canxi, viên sắt hay thuốc giảm đau làm ruột chậm lại là có thật, có cơ chế đàng hoàng. Nhưng hiểu đúng thì mình xử được. Chứ không phải cứ thấy táo là hoảng lên bỏ thuốc. Hôm nay cháu ngồi nói rõ với cô chú từng loại một, và cách bù trừ sao cho vừa giữ được thuốc, vừa đỡ táo.

Về tác giả: Bài viết được biên soạn bởi Thạc sĩ Dược học Lê Minh Tuấn (Tuấn Thầy Thuốc) — tốt nghiệp Đại học Dược Hà Nội, hơn 25 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực dược và tư vấn chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Nội dung mang tính chia sẻ kiến thức, không thay thế chỉ định của bác sĩ điều trị.

Vì sao viên thuốc lại làm mình táo bón? Chuyện xảy ra trong ruột

Cô chú cứ hình dung ruột già như một cái ống mềm. Thành ống có lớp cơ tự co bóp nhịp nhàng để đẩy phân đi, nhịp đó gọi là nhu động ruột. Cùng lúc, thành ruột hút bớt nước từ khối phân đi qua. Hai việc phải cân bằng: co bóp đủ nhanh thì phân chưa kịp bị hút khô, ra ngoài còn mềm và trôi.

Nhiều loại thuốc, bằng cách này hay cách khác, làm rối cái cân bằng đó. Có thuốc làm cơ ruột lười co bóp, phân đi chậm. Phân nằm lâu thì bị hút nước nhiều hơn, khô đi, vón cứng. Có thuốc lại đưa vào ruột những chất khó tan, làm khối phân khô và rắn. Đường đi khác nhau nhưng đích đến giống hệt: phân khô, cứng, đi chậm, khó ra.

Người cao tuổi vốn đã sẵn bốn cái gốc rễ gây táo bón: nhu động ruột yếu đi theo tuổi, hệ vi sinh đường ruột thưa dần, hay nằm nhiều ít vận động, và phản xạ tống phân kém. Cháu viết kỹ trong bài 4 gốc rễ gây táo bón ở tuổi 50+, cô chú nên đọc để nắm gốc. Cái nền đã yếu như vậy, thêm một viên thuốc làm ruột chậm nữa, thì táo bón bùng lên rất nhanh. Viên thuốc chỉ là giọt nước tràn ly thôi.

Thuốc huyết áp gây táo bón: nhóm chẹn kênh canxi đứng đầu bảng

Trong đống thuốc quen thuộc với cô chú, nhóm hay bị ‘điểm mặt’ nhất về chuyện táo bón chính là thuốc huyết áp nhóm chẹn kênh canxi, tên hay gặp nhất là amlodipin. Rất nhiều cô chú huyết áp cao đang uống loại này mỗi sáng mà không hề để ý.

Cơ chế: thuốc làm giãn mạch, giãn luôn cả cơ ruột

Thuốc chẹn kênh canxi chặn dòng canxi đi vào tế bào cơ trơn của thành mạch máu, nhờ đó mạch giãn ra, huyết áp hạ xuống. Rất tốt cho tim mạch. Có điều cơ trơn đâu chỉ nằm ở mạch máu, nó còn có ở thành ruột. Thuốc đi khắp cơ thể nên cũng làm dịu bớt sức co bóp của cơ ruột. Ruột co yếu hơn thì phân đi chậm hơn, nằm lâu bị hút khô, thế là táo bón.

Đây là lý do vì sao thuốc huyết áp gây táo bón lại là than phiền rất thường gặp ở cô chú lớn tuổi. Nó không có nghĩa thuốc xấu, cũng không có nghĩa cô chú phải bỏ. Nó chỉ là một tác dụng phụ đã biết rõ, và bác sĩ có nhiều cách xoay xở.

Tuyệt đối KHÔNG tự ý ngừng thuốc huyết áp

Cháu nhấn mạnh điều này bằng cả tấm lòng: dù táo bón khó chịu đến đâu, cô chú cũng đừng bao giờ tự ý bỏ thuốc huyết áp hay thuốc tim. Huyết áp đang được thuốc giữ ổn định, mình bỏ đột ngột thì nó có thể vọt lên, tai biến, đột quỵ rình ngay đó. Cái được là ‘ruột nhẹ’ vài hôm. Cái mất có thể là cả tính mạng. Không đáng.

• Việc đúng cần làm: ghi lại tình trạng táo bón (mấy ngày đi một lần, phân khô cứng thế nào, bắt đầu từ khi nào), rồi báo bác sĩ trong lần tái khám gần nhất.
• Bác sĩ có thể điều chỉnh liều, đổi sang một thuốc huyết áp nhóm khác ít gây táo hơn, hoặc phối hợp thêm loại phù hợp. Việc đổi thuốc là việc của bác sĩ, không phải việc mình tự làm ở nhà.
• Trong lúc chờ tái khám, cô chú áp dụng các biện pháp lối sống bù trừ ở phần dưới để đỡ táo mà vẫn giữ nguyên thuốc.

Viên canxi và viên sắt: hai loại bổ mà hay làm ruột ‘khựng’

Nhiều cô chú được kê bổ sung canxi cho xương chắc, hoặc uống viên sắt khi thiếu máu. Hai loại này rất cần cho một số người. Nhưng cũng nổi tiếng là hay gây táo bón, ít ai được dặn trước.

Viên canxi làm khối phân khô, rắn lại

Canxi vào ruột, phần không được hấp thu sẽ kết hợp với các chất khác tạo thành hợp chất khó tan, làm khối phân khô và cứng hơn. Cô chú nào uống canxi liều cao mà lại uống ít nước thì càng dễ táo, phân vón lại như đất khô nứt nẻ thiếu nước.

Viên sắt vừa làm táo, vừa làm phân đổi màu

Viên sắt cũng thường gây táo bón và làm phân sẫm màu đi. Chỗ này cô chú phải hết sức lưu ý: phân do uống sắt thường có màu xanh đen, nhưng vẫn thành khuôn bình thường. Còn phân đen kiểu bã cà phê, đen nhánh và nát, kèm mệt lả, thì đó là dấu hiệu xuất huyết tiêu hóa, phải đi khám ngay chứ không được đổ cho viên sắt rồi bỏ qua.

Cách uống canxi và sắt cho đỡ táo

• Uống thật nhiều nước theo viên canxi và viên sắt: mỗi lần uống thuốc kèm một cốc nước đầy khoảng 200ml, cả ngày cố đủ 1,5 đến 2 lít.
• Không uống canxi liều quá cao trong một lần. Nếu bác sĩ kê liều cao, hỏi xem có thể chia nhỏ ra ngày hai lần cho ruột dễ chịu hơn không.
• Uống viên sắt tốt nhất khi bụng hơi đói và kèm chút nước cam hoặc vitamin C để hấp thu tốt, nhờ vậy có khi không cần liều cao mà vẫn đủ.
• Nếu đã bổ sung đủ mà táo nhiều, hỏi bác sĩ xem có thể chuyển sang bù bằng thực phẩm (sữa, tôm cua cho canxi; thịt bò, gan, rau lá xanh đậm cho sắt) hay đổi dạng bào chế dịu hơn.

Thuốc giảm đau, thuốc dạ dày, thuốc chống trầm cảm: những thủ phạm ít ai ngờ

Ngoài ba loại kể trên, còn vài nhóm thuốc nữa mà cô chú hay dùng cũng góp phần làm ruột chậm. Nhiều người uống suốt mà chẳng hề nghĩ tới.

Thuốc giảm đau nhóm opioid: làm ruột đứng gần như hẳn

Đây là nhóm thuốc giảm đau mạnh, thường dùng khi đau nhiều sau mổ, đau do bệnh nặng, có khi kê cho đau xương khớp dữ dội. Nhóm này làm nhu động ruột chậm lại rất mạnh, gần như ‘phanh’ ruột lại, nên táo bón do opioid thường nặng và dai dẳng. Cô chú nào phải dùng nhóm này thì gần như chắc chắn cần dự phòng táo bón song song, và điều này phải bàn với bác sĩ ngay từ đầu.

Thuốc dạ dày chứa nhôm: chống axit nhưng làm khô phân

Một số thuốc trung hòa axit dạ dày, thuốc chống trào ngược có thành phần muối nhôm. Nhôm có xu hướng làm phân khô và gây táo. Cô chú bị đau dạ dày, trào ngược mà thấy đi kèm táo bón thì để ý xem thuốc mình đang dùng có phải loại này không, rồi hỏi lại dược sĩ hoặc bác sĩ để cân nhắc loại khác.

Một số thuốc chống trầm cảm và thuốc an thần

Vài loại thuốc chống trầm cảm, đặc biệt nhóm cũ, có tác dụng làm khô miệng, giảm tiết dịch và làm ruột chậm, nên cũng gây táo bón. Người lớn tuổi dùng thuốc ngủ, thuốc an thần kéo dài cũng dễ gặp. Điểm chung của tất cả các nhóm này: đừng tự bỏ, hãy nói với bác sĩ để được cân nhắc điều chỉnh.

Cách bù trừ tại nhà để đỡ táo mà vẫn giữ nguyên thuốc

Đây là phần cô chú làm được ngay hôm nay, ngay tại nhà, không phải bỏ một viên thuốc nào. Mục tiêu đơn giản: làm phân mềm hơn và ruột chịu co bóp trở lại, để bù cái phần mà thuốc đang làm chậm.

Bước 1: Uống nước đúng cách, dồn vào buổi sáng để khỏi lo tiểu đêm

• Sáng vừa ngủ dậy, uống ngay 1 đến 2 ly nước ấm khi bụng còn rỗng. Ly nước ấm buổi sáng như tiếng chuông đánh thức ruột, khơi lại phản xạ muốn đi ngoài.
• Cả ngày cố đủ khoảng 1,5 đến 2 lít, tức chừng 8 ly. Cô chú sợ tiểu đêm thì dồn uống vào buổi sáng và trưa, sau 7 giờ tối giảm bớt lại. Cháu nói kỹ mẹo này trong bài uống nước đúng cách mà không lo tiểu đêm.

Bước 2: Tăng chất xơ nhưng phải tăng TỪ TỪ

• Viện Dinh dưỡng Quốc gia khuyên mỗi ngày nên có khoảng 20 đến 25g chất xơ, mà nhiều cô chú ăn chưa được một nửa.
• Ưu tiên rau nhiều chất nhầy trơn ruột: mồng tơi, rau đay, rau dền, rau khoai lang. Khoai lang luộc cả vỏ rất tốt.
• Trái cây thì đu đủ chín, chuối tiêu chín, thanh long, lê, mận khô. Mấy loại này giàu sorbitol, kéo nước vào ruột làm mềm phân. Thêm quả kiwi cũng nhiều xơ và được nghiên cứu về tác dụng nhuận tràng.
• Nhớ điều quan trọng: chất xơ như miếng bọt biển, phải có nước mới nở ra làm mềm phân. Tăng xơ mà uống ít nước thì phân càng vón, bụng càng chướng. Muốn hiểu sâu, cô chú đọc thêm chất xơ hòa tan và không hòa tan.

Bước 3: Vận động nhẹ để đánh thức ruột lười

• Ruột cũng lười theo khi mình ngồi lì một chỗ. Mỗi ngày cố đi bộ nhẹ 15 đến 30 phút, chia làm 2 đến 3 lần cũng được.
• Cô chú đau khớp đi lại khó thì tập ngay trên giường, trên ghế: xoa bụng theo chiều kim đồng hồ chừng 5 phút mỗi sáng, co duỗi chân. Tham khảo 5 bài tập nhuận tràng tại nhà.

Bước 4: Tập đi vệ sinh đúng giờ và ngồi đúng cách

• Chọn một khung giờ cố định, tốt nhất là buổi sáng sau khi ăn, ngồi vào toilet tập cho ruột quen phản xạ, dù chưa buồn cũng ngồi thử vài phút.
• Ngồi tối đa 5 đến 10 phút thôi, đừng mang điện thoại hay sách báo vào. Ngồi lâu rặn nhiều dễ sinh trĩ.
• Khi đi, thở ra từ từ bằng miệng, gồng nhẹ bụng dưới để đẩy. TUYỆT ĐỐI không nín hơi rặn đỏ mặt, vì rặn mạnh làm huyết áp tăng vọt trong tích tắc, rất nguy hiểm với cô chú huyết áp cao, bệnh tim, từng tai biến. Cháu viết riêng cả một bài về chuyện này: rặn mạnh khi đi vệ sinh và nguy cơ tim mạch, đột quỵ.

Khi lối sống chưa đủ, có thể hỗ trợ thêm từ bên trong

Với cô chú bị táo bón do thuốc, ngoài mấy việc trên, có thể cân nhắc bổ sung thêm chất xơ hòa tan và lợi khuẩn để phân mềm hơn và cân bằng lại hệ vi sinh đường ruột vốn đã thưa dần theo tuổi. Insotac Gold là một thực phẩm bảo vệ sức khỏe đi theo hướng đó, công thức synbiotic gồm chất xơ hòa tan (sorbitol, FOS, gôm acacia, mủ trôm giữ nước tạo khối) đi cùng lợi khuẩn dạng bào tử, hỗ trợ nhuận tràng dịu nhẹ và hỗ trợ cải thiện hệ vi sinh đường ruột.

Nhưng vì cô chú đang uống thuốc điều trị, cháu dặn kỹ một điều: uống Insotac Gold phải CÁCH thuốc điều trị ít nhất 2 giờ, để không ảnh hưởng lẫn nhau. Pha 1 gói vào 100 đến 150ml nước nguội (dưới 40 độ, không nước nóng vì làm hỏng lợi khuẩn), khuấy tan uống ngay rồi uống thêm một cốc nước lọc. Cô chú có bệnh nền như tiểu đường, thận, hoặc đang dùng nhiều thuốc thì nên hỏi bác sĩ trước khi dùng. Đây là thực phẩm bảo vệ sức khỏe, chỉ hỗ trợ, không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh.

Cờ đỏ: khi nào phải đi khám ngay, không được chần chừ

Táo bón do thuốc phần lớn xử được bằng cách báo bác sĩ và bù trừ lối sống. Nhưng có những dấu hiệu cô chú tuyệt đối không được coi thường, không được lấy TPBVSK hay mẹo dân gian để trì hoãn việc đi khám.

• Đi ngoài ra máu, hoặc phân đen như bã cà phê (khác với phân sẫm màu bình thường do uống viên sắt).
• Đau bụng dữ dội, bụng chướng căng, buồn nôn, nhiều ngày không đi ngoài được và không xì hơi.
• Sút cân nhanh mà không rõ lý do.
• Táo bón mới xuất hiện gần đây ở người lớn tuổi trong khi trước nay vẫn đi đều, nhất là khi thay đổi thói quen đi ngoài kéo dài.

Gặp bất kỳ dấu hiệu nào ở trên, cô chú đi khám ngay để bác sĩ tìm nguyên nhân. Cháu có bài riêng giúp cô chú nhận biết táo bón khi nào phải đi khám, nên đọc để yên tâm. Và xin nhắc lại lần nữa cho chắc: chuyện đổi thuốc, ngừng thuốc luôn luôn là quyết định của bác sĩ, không bao giờ tự làm ở nhà.

Nói gì với bác sĩ để được điều chỉnh thuốc cho đúng

Nhiều cô chú đi khám xong về mới nhớ ra quên chưa kể chuyện táo bón, hoặc ngại nói vì thấy chuyện đi ngoài khó mở lời. Cháu gợi ý cô chú chuẩn bị sẵn mấy ý này để nói cho gọn, bác sĩ nắm nhanh.

• Kể rõ: bình thường trước đây mấy ngày đi một lần, bây giờ mấy ngày một lần, phân khô cứng ra sao.
• Nói rõ tình trạng táo bắt đầu từ khi nào, có trùng với lúc bắt đầu uống thuốc mới nào không (thuốc huyết áp, canxi, sắt, giảm đau…).
• Mang theo hoặc chụp ảnh tất cả các loại thuốc đang uống, kể cả TPBVSK, để bác sĩ nhìn tổng thể.
• Hỏi thẳng: ‘Thuốc này có gây táo không, có đổi được sang loại khác không, hay điều chỉnh liều được không?’ Bác sĩ rất sẵn lòng giúp khi mình nói rõ.

Cô chú đừng ngại. Chuyện đi ngoài không có gì phải xấu hổ, nó là một dấu hiệu sức khỏe quan trọng. Nói ra thì bác sĩ mới giúp được, còn giấu đi thì mình chịu khổ một mình mà bệnh nền lại có nguy cơ vì mình tự ý bỏ thuốc.

Câu hỏi cô chú hay hỏi cháu Tuấn

Thuốc huyết áp gây táo bón thì cháu có nên bỏ thuốc không?

Dạ tuyệt đối không, cô chú ơi. Dù táo bón khó chịu đến mấy cũng không được tự ý bỏ thuốc huyết áp, vì bỏ đột ngột huyết áp có thể vọt lên gây tai biến, đột quỵ. Việc đúng là báo bác sĩ để được điều chỉnh liều hoặc đổi sang nhóm thuốc ít gây táo hơn, còn ở nhà thì áp dụng các biện pháp uống nước, ăn rau, vận động để bù trừ.

Uống viên sắt thấy phân đen, có phải bị chảy máu trong không?

Phân sẫm màu xanh đen nhưng vẫn thành khuôn bình thường thì thường là do viên sắt, không đáng lo. Nhưng nếu phân đen nhánh như bã cà phê, nát, kèm mệt lả hoặc đau bụng thì đó có thể là dấu hiệu xuất huyết tiêu hóa, cô chú phải đi khám ngay, không được đổ hết cho viên sắt rồi bỏ qua.

Đang uống thuốc điều trị thì dùng Insotac Gold có được không?

Dạ được, nhưng phải uống cách thuốc điều trị ít nhất 2 giờ để không ảnh hưởng lẫn nhau. Cô chú pha 1 gói vào 100 đến 150ml nước nguội, uống rồi bổ sung thêm một cốc nước. Nếu có bệnh nền như tiểu đường, thận thì nên hỏi bác sĩ trước. Đây là thực phẩm bảo vệ sức khỏe, chỉ hỗ trợ, không phải là thuốc và không thay thế thuốc chữa bệnh.

Uống canxi cho chắc xương mà bị táo, cháu phải làm sao?

Cô chú đừng bỏ canxi nếu bác sĩ đã kê. Hãy uống kèm thật nhiều nước mỗi lần dùng, hỏi bác sĩ xem có thể chia liều nhỏ ra ngày hai lần cho ruột dễ chịu, đồng thời tăng rau và trái cây nhuận tràng. Nếu vẫn táo nhiều, hỏi bác sĩ về việc bù canxi qua thực phẩm như sữa, tôm cua thay vì tăng liều viên.

Kết luận

Cô chú thấy đấy, chuyện thuốc huyết áp gây táo bón, cùng canxi, sắt hay thuốc giảm đau, là có thật. Nhưng không phải là lý do để mình sợ hãi hay tự ý bỏ thuốc. Hiểu đúng cơ chế thì mình biết cách xử: giữ nguyên thuốc điều trị, báo bác sĩ để được điều chỉnh, và ở nhà chăm uống nước, ăn rau, vận động, đi vệ sinh đúng cách để bù trừ. Cái nguy hiểm nhất không phải là táo bón, mà là bỏ thuốc huyết áp giữa chừng.

Cháu Tuấn chỉ mong cô chú nhớ một điều giản dị: Hiểu đúng, Dùng đúng, Sống khỏe. Hiểu đúng để không hoảng loạn, dùng thuốc đúng theo bác sĩ và bù trừ đúng cách tại nhà, thì cái bụng nhẹ nhõm mà bệnh nền vẫn được giữ an toàn. Có gì băn khoăn, cô chú cứ hỏi, cháu luôn ở đây.

Bài viết mang tính chia sẻ kiến thức, không thay thế cho việc thăm khám và chỉ định của bác sĩ. Khi có dấu hiệu bất thường về sức khỏe, cô chú hãy đến cơ sở y tế để được tư vấn cụ thể.